Historical corpus of the Mongolian language

I. Yeke Mongγol ulus-tur II. jrlγ-iya:r Ši ning III. ong Indü-de IV. bayi:γu:ldaγsan bii tas buyu.

01. Jrlγ-iya:r Dai ön yeke Mongγol ulus-un Ši ning ong Indü-de bayi:γu:ldaγsan bii tas buyu.

02. Jrlγ-iya:r jungsu šingun samjing Ui-suu-yi bii tas-un ayalγus-i joqiya:γu:lbai.

Ting gui gung šiken dai keuši Jang ki-yi bičigü:lbei.

Jungsu šingun yiujing Činging bai-yi manglai-yi:n üsüg-i bičigü:lbei.

Jungšu šingun soojing Esenbuq-a-yi mongγolčilan orčiγu:luγa:d uiγurčilan bičigü:lbei.

03. Möngke tngri-yi:n ibege:liber yeke Mongγol ulus-un qan-i narbai-yi nigedkegü:lün jaya:γdaγsaba:r delekei-yi:n ejen 04. Činggis qaγa:n tngri-yi:n joriγ-i daγan ümedü γajar-a:ča yeke üyi:le-yi bütüge:n altan beyebe:r ulus qamun ayalan yabuγsan dötüge:r on-dur Uiγudun qan inu Barjuγ Ard Iduγ-qud medelün irgen-iye:n abuγa:d oruju 05. suu-tu 06. Činggis qaγa:n-i daγan baraγu:n etege:d sartaγčin ayan ayalan yabuju jüb jügiye:r küčü öggün ulus qamulduγsan-u šiltaγa:bar olan-ča dotun-a soyurqaγdaγsan ajuγu:.

Qoyi:n-a qad qad-un čaγ-tur ber Iduγ-qud-un sayi:ba:r oruju ulus-un emün-e küčü öggügsen jerge-yi inü dege:jilen soyurqaju anda 07. quda uruγ barilduγsan-a:ča ejiy-e: kürtele egü:ri urtu-da soyurqaγdaqu šiltaγa:n keme:be:sü Iduγ-qud öbe:r-ün tüšimel-iye:r-iye:n irege:i-üdügü:i üyi:les-i urida böge:d uqaju tngri-yi:n joriγ-i daγan yabuγsaba:r bolbai j-a.

Edüge: jungsu šingun bingjang oron-u uridus-un ujaγu:r barilduju iregsen-i jergebe:r 08. ögüley-e.

Ji jing qorin qoyaduγa:r on dörben sar-a-dur 09. jrlγ-iya:r bi Ui suu-yi bingjang oron-u uridus-un kegü:r-tür bayi:γu:ldaqu bii tas-un ayalγus-i joqiya:tuγai keme:gsen-dür joqiya:n egü:skejü daγu:suγa:i üdügü:i-e basa gemčas bičig-iye:r duradqar-un dege:düs-e oron-u čing ünen-iye:r küčü öggügsen jerge-yi uqaba:su uridus-a inu ong ner-e nemegdekü büi keme:n 10. jungsu šingun noyad-iya:r öčigü:lbe:sü ečige inü Indü-de Ši ning ong ner-e soyurqaju ögbei.

Mön on jirγuγa:n sara-dur basa bi Ui suu-yi bii tas-un ayalγus-i joqiyaγu:lun Janki-ba:r bičigü:lün Činging bai-ba:r manglai-yi:n yeke üsüg-i bičigü:lün Esenbuq-a-yi mongγolčilan orčiγu:luγa:d bičigü:ltügei keme:n 11. jrlγ boluγsan-u šiltaγa:bar bi Ui suu ulam-ča bolγaba:su bingjang oron ujaγu:r baraγu:n etege:d Bis baliγ-a nuntuγ-tu ujaγu:r-tan-u uruγ ajuγu:.

Elinčüg inü Qar-a Uiγud-un γajar-a büküi-dür Iduγ-qud-ta Qalqanliγ totoγ ner-e ögtejü noyalan yabuγsan ajuγu:.

Qalqan keme:be:sü geriske metü γajiγu: dayi:sun-i 12. qalqalaju qariγu:lqu-yi keme:yü.

Totoγ keme:be:sü ötögüs-ün quiloγu ner-e inü ajuγu:.

13. Suu-tu 14. Činggis qaγa:n tür-ün ulus qamun yabuqui-dur mön qalqanliγ Qar-a totoγ Iduγ-qud-tur südkün duradqaju 15. Suu-tu 16. Činggis qaγa:n-u er-e-yi ülü jobaγa:n aγta-yi ülü kölürgen sayi:ba:r oruju küčü öggügsebe:r soyurqaγdaju irgen jasaγu:lun tüšigdebe:sü egenegte dege:düs-e ačilan küčü ögkü-yi erkilen ulus-a qour-tu üyi:les-i eten tus-a-tu-yi yabuγu:luγsaba:r olan-a maši sayi:šiya:γdaγsan ajuγu: Ene ayan imayi vungšinglar-un 17. ši-sen daivu Šamši dingču qingčungsu šingun yiujing van yang gün gung ner-e soyurqaju öggüge:d gergei inü Taγai qunčui Tuγan qus neretü Uiγud-un γajar-a büküi-dür Iduγ-qud-ta Ana tegrim ner-e ögtegsen ajuγu: Ene ayan Van yang gün vušin ner-e soyurqaju 18. ögbei.

Ebüge inü Ataibuq-a qataγu: joriγ-tu baγa:tur jirüke-tü bükü-yi:n šiltaγaba:r ada-tu üyi:le-dür učiraba:su ber qataγu: joriγ-iya:n ülü qariγu:lun aγsan ajuγu: Qoyi:n-a elinčüg inü Qar-a yiujing ebedčin kürtejü alja:ngγu: boluγsan-dur köbegü:d-iye:n iregü:ljü geriye:s üge talbir-un: 19. Ta ülü untuγaidan nasuda uruγši jigdün kičige:n yabuqu-yi erkilege:d uridas-un sayi:n ner-e-yi büü γutuγa:dqun keme:gdegsen-ü tula mön Ataibuq-a bingjang üyi:ledtekü ken üyi:les-i ülü üyi:ledün čidaqui-ča güyi:čege:n üyi:ledügsen ajuγu:.

Qoyi:n-a Duv-a Busm-a-tan 20. köbegü:d bulγ-a bolba:su mön Ataibuq-a Qočqar Iduγ-qud-i daγan yeke törü-yi:n emün-e küčü öggün yabuγa:d bulγ-a-yi burčiγsan-u qoyi:n-a basa Uiγud-un γajar-a Bis-baliγ-tur čerig ayan-u üyi:le jedkür boluγa:d ulus irgen toγtaγa:n yadaju dumduγaljaγsan-dur 21. Qar-a qočo-dur negü:jü irege:d qotod balaγad nemen bosqaju qoruγa:n ba yoγurγas erügü:lün nüdügü:ljü ulus-iya:r-iya:n bolju γaγča joriγ-iya:r qoton bekilen šitüge:leldün büküi-dür Duu-a-tan köbegü:d arban qoyar tümed čerigü:d-iye:r qoton-u čaγa:da kürčü bürin qadqulduqui-dur 22. mön Ataibuq-a üküküibe:n ülü talγan yeke törü-yi sedkijü beyenggedün šitüge:leldün qadqulduγa:d olan-ča uruγši yabuju temdegtei-e küčü öggügsen-ü šiltaγa:ba:r imayi itegeltü tuγ-tu čerigü:d-ün noyan bolγan tüšige:d darqan ner-e ber öggügsen ajuγu:.

Qoyi:n-a Iduγ-qud 23. dege:r-e aγu:ljan γarču irebe:sü mön Ataibuq-a aγruγ-iya:n abuγa:d daγan ireküi-dür jobalang-u:d-i ülü talγan jaγu:r-a berke čöl-nügü:d-i tuγu:luγa:d Yungjang-dur kürbe:sü γajar usun-u nayi:r joqis-tu amun künesün elbeg-tü-yi:n tula doturaγa:n oyi:šiya:ju orošin Yungjang-a 24. nuntuγlaγsan ajuγu: Mön Ataibuq-a jöb es-e boluγsan-u qoyi:n-a angq-a urida ya jung daivu sangon-iya:r šiken či keuši ner-e nemejü öggüge:d darui-dur basa Jing vung daivu γamju šingun samjing bolγaγa:d udaγa:ran basa kü ši san daivu Samši šingun yiujing ner-e 25. nemejü ögčügü: Ene ayan basa yunglu daivu γamju šingun bingjang jingši juu gui jui vung Šin-gui gung ner-e nemejü öggüge:d jöb es-e boluγsan gergei inü Sumaγ-a qadum eke inü Taγai qunčui-da soyurqaju öggügsen ner-e-yi:n yosuγa:r ner-e nemejü ögbei.

Qoyi:n-a Šin gui tai vušin 26. ner-e ögčügü:.

Köbegü:d inü γurban ajuγu:.

Yekemed inü Terkün-buq-a, ded inü Alinbuq-a γutuγa:r inu Indü keme:be:sü bingjang oron-u ečige inü ajuγu:.

Mön Indü esen büküi-dür-iye:n nasu köbegü:d-iye:n soyun surγar-un: Ta köbegü:ked nasun öčügü:ken ali-ba jobalangu:d-i es-e 27. üjebei.

Tariya:n-u üyi:le-yi erkilejü jüb jügiye:r-iye:n aman qoγo:lai tejige:n qataγu:jiγa:d čidaqui-ča sayi:n üyi:le üyi:ledčü maγu:i üyi:le büü böge:d üyi:ledüdkün.

Ečige eke-de törügü:ldegsen ba tejiye:gdegsen ači-yi maši [kü]ndü-de sedkijü yabuγa:d aq-a degü: kümü:n-lüge: boduralduba:su erke 28. omuγ-iya:n ülü jiγa:n öbe:r-e:če dorudus öčü:ked-i büü basumjilan öbe:r-e:čege:n erdem-tü sayi:d-luγ-a: aq-a degü: barildu.

Ker-be 29. dege:düs-e soyurqaγdaju oralaγu:ldaba:su beyebe:n ariγu:n-a saqiju kičige:n uruγši jigdün yabuγa:d čing ünen joriγ-iya:r dege:düs-e ačilan küčü ögküibe:n erkilen irgen-i öbe:r-ün köbegü:n šibaγu:n metü taγa:laju yabuba:su ta eregü: qour-tur ülü oruγa:d mon-a mon-a qoyi:n-a 30. sayi:n ner-e tanu egü:ride aldaršiγu:ldamui j-a.

Edege:r üges keme:be:sü tan-a uqaγdaqu bui keme:gsen ajuγu:.

Mön Ši ning ong Indü egenegte čing ünen joriγ-iya:n beye-yi ača:n bolγan erkilejü yabuqu-yi:n tula γajarliγ ele irgen imayi kündülen aγsan ajuγu:.

Qoyi:n-a 31. Ji-sün qoyaduγa:r on qubi sara-yi:n arban dörben-e ebedčin kürtejü jöb jirun nasun-dur-iya:n tngri-yi:n jayaγa:n-a güyi:čegdebe:sü yasun inu Yungjang-un jegü:n etege:d Gün mören-ü qijaγa:r-a orošiγu:luγsan ajuγu:.

Imada angq-a urida vung kün daivu libu- 32. yi:n langjung ner-e soyurqaju öggüge:d darui Jung sun daivu libu-yi:n šilang ner-e nemejü öggüge:d udaγa:ran basa ga yi daivu libu-yi:n čangsu ner-e nemege:d basa ši dii daivu Samši šingun yiujing bolγaγa:d basa yunglu daivu γamju šingun bingjang bolγaγa:d basa Gi gui gung 33. ner-e nemejü ögčügü:.

Ülü udan darui-dur basa Ši ning ong ner-e soyurqaju öggüge:d qanlim-ön-ü noyad-iya:r šitiu keme:kü šilüg-tü 34. sön bičigü:ljü öggüge:d Ši ning ong-un vušin inu Buyanjin keme:be:sü Köden ejen-ü or-a saγu:γsan Ging ong-un baγši Uqari-yi:n ökin inü ajuγu:.

Angq-a urida vungšinglar-un Dai qing ken gün bolγan nögüge:-de Van yang gün gün ner-e öggüge:d γutuγa:r- 35. ta Gün vušin ba Gün tai vušin Gi gui tai vušin ner-e öggüge:d jöb es-e boluγsan-u qoyi:n-a ene ayan basa Ši ning ong vušin ner-e soyurqaju ögbei.

Mön Ši ning ong tai vušin Ji jing arban naimaduγa:r on jirγuγa:n sara-yi:n 36. arban dörben-e jöb dalan doluγa:n nasun-dur-iya:n ebedčin-iye:r ügei boljuγu: Imada-ča jirγuγa:n köbegü:d törügsen ajuγu:.

Yekemed inü Bolodbuq-a, ded inü Jungšu šingun bingjang ¼ron, γutuγa:r inu Buyan, dötüge:r inü Bayan Suu jiu-yi:n tungji boluγsan ajuγu:.

Tabduγa:r inu 37. Tuγluγ edüge:d-tür Išin-a čölge-yi:n sunggon, jirγuduγa:r inu Derbis čümüi ön-ü sem ön büi.

Ači köbegü:n inü tabun ajuγu:.

Buq-a γamju čölge-yi:n vubun Manglaibuq-a γamju gongvu Baiju qing yamši ön-ü tüšikün, Yolbuq-a gem siu gui ši vuu-yi:n samgun 38. Jamuči, mön bingjang ¼ron keme:be:sü Ši ning ong-un ded köbegü:n inü ajuγu:.

Tür-ün üyi:le-dür barildur-un jišing šešin-če dai sinungsi-yi:n gingli Ü tay-yi:n gemča üši, libu-yi:n ön uilang bingbu-yi:n langjung boluγa:d mön bu-yi:n šilang iγduriγu:lju 39. yabuγa:d Quu nam Jesi Geng dung γurban dau lemvangsi-yi:n vuši tüšigdege:d Daidulu-yi:n daruγači jungsü soo ši langjung, libu čangsu šingun samyi Daidu liušu, Qarajang šingun samjing, sönjing ön-ü tungji, basa Daidulu-yi:n daruγači üši tay-yi:n jišü, čümui ön-ü tungji, 40. jungsu šingun yiujing boluγa:d darui-dur dege:gši iγduriγu:lju bingjang bolγan tüšigdege:d udaγa:ran basa γurban-ta üyelen dege:gši iγduriγu:lun soyurqaγdaju jungšu šingun aqalaqu bingjang tüšigdege:d yin sing yunglu daivu sangon ögtejü yabuγa:d darui-dur basa gimsi gonglu daivu 41. sangon nemejü öggüge:d qas nisan ber subudu jisün altan büs-e soyurqaγdabai.

Bi j-e Ui suu bingjang Oron-luγ-a: nigen yamun-dur egü:ri od qamtu neyi:te soyurqaγdaju üyi:le qadaγalan tüšigdegsen-če bolγaba:su aγa:li inu jibqulang dege:r-e oyi:n inu gegege:n ulus-un yeke 42. üyi:le-dür dadmaγai bükü-yi:n šiltaγa:ba:r dotur-a ba γadan-a üyi:le-dür tüšigdegsen-dür jöb yabuγsan sayi:n ner-e inü olan-a temdegtei-e uqaγdaγsaba:r 43. suu-tu 44. qaγa:n soyurqaju imayi tulqu ner-e-dür kürgege:d ulus-un yeke üyi:le-yi qadaγalaγu:lju üde manaγar kegüdel ügei 45. altan čirai-dur oran γarun yabuju asaraγdaγa:d öbe:r-ün beye qad-ta ner-e ber soyurqal uridus-tur-iya:n ba ong ner-e ki:ge:d soyurqaγu:lju keme:be:sü γaγča nigen ödür-ün kičige:l qataγu:jil-iya:r güyi:čegsen busu egenegte uyi:dqari ügei üjügü:lün küčü öggügsebe:r eyi:n soyurqaγdabai j-a.

46. Qaγa:n ejen manu Oron-i ene metü belgetei-e soyurqan küčü öggügsen jerge-yi inü ujaγu:r-ča üjügü:r-tür kürtele bičigü:ljü bii tas-tur čoγu:lγaγu:lqu šiltaγa:n keme:be:sü uruγšida düri dürsü bolγaju olan tüšimel-i qomuγaljaγu:lqu-yi:n tula buyu j-a.

Bi öčügü:ken boγo:l tüšimel Ui suu ülü čidaqu budaγu: oyi:tu 47. kümü:n böge:tele urida tobčiya:n j-a qadaγalaγsan-a:ča šiltaγa:lan yadaju ayuγa:d emige:d bii tas-un ayalγus-i šilüg selte joqiya:ju nögčigsen uridus-un anu ner-e-yi iren odun yabuqu mör dege:r-e bayi:γu:lqu šiltaγa:n keme:be:sü 48. dege:düs-ün kündü ači-yi büširen sedkijü edügü:lün aldaršiγu:luγa:d qoyi:dus-i ber qomuγaljaγu:lqui-a buyu j-a.

49. Balar-ča Uiγud-un qan inu Bis baliγ-a orošin saγu:n ajuγu:.

Berkešiye:l ügei baγa:tur er-e törüjü bekilejü ulus-iya:n sayi:tur jarčimlajuγu:.

γajiγu: dayi:sun-i qalqalaju oyi:r-a es-e qalγaγsan qaltaril-ügei qadqulduju sayi:ba:n oldaγsan qadaγalaγsan mingγan-iya:n abuγa:d Qamil-a talbiγsan 50. qaγa:n-a küčü öggün negü:jü Yungjang-a nuntuγlaγsan ösküleng urtu modun urγuba:su ele oi-dur ujaγu:r inu gün-e ündüsüleyü.

Ötegen-ü küi-dür ülü töridün debülbe:sü bulγ[a] nasuda urusqal-dur urusuγa:d naγu:ršiju ülü širgiyü.

Ali-ba čaγ-tur 51. qaγa:n-ča Ši-ning ong ner-e soyurqaγdaγsan Indü qaldaju köbegü:d-iye:n bariγu:luγsan ajuγu.

Čege:jibe:n nimdu γaγča Oron-u küčü öggügsen-iye:r jöb inü kündü qamuγ bügüdege:r neres-iye:n bičigü:lbei.

Bii tas-tur qamtu köbegü:d uruγ činu qotolaγa:r kereglegdejü jergebe:r noyalabai.

Gereljü jasaγ-ča beyes-iye:n saqiquiba:r 52. ken-e ber maγu:i es-e keme:gdebei.

Surγaju ele öggügsen söyüger-i činü söni ödür saqiju es-e umurtabai.

Suu jali-yi jalbariju yabuγsaba:r soyurqal kürte-bei.

Ükügsen ba amidu-dur γadan-a Gün mören neretü šiltege:n-dür-i γaiqamšiγ-a bosqaju amu.

Kegü:r-ün ger-i 53. qaγa:n-u jrlγ-i saisang-u:d-ta kürtegsen-dür-i qaγa:lγ-a-dur činu bii tas bayi:γu:lbai.

Yeke-de teli, urtu-da üyi:ledügsen-iye:r sayi:n udq-a uruγ-iya:r manduba.

Öbedegši γaγča ülü ele uyi:dun bariba:su sedkil-iye:n γaγča uruγši-da maγtaγu:lqu-yi yaγu:n erütele büi tan-a.

54. Ji jing qorin qoyaduγa:r on bars jil arban sara-yi:n arban qoyar-a bayi:γu:lbai.

sadu sadu