Historical corpus of the Mongolian language

Tyr Trilingual Stele (1413), Mongolian text

Reconstruction, not a copy of the monument: the Mongolian-script text is generated automatically from the transcription in modern Unicode spelling. The orthography of pre-classical documents differed; consult the facsimile and the edition.
Back to the text
·
ᠨᠤᠷᠭᠡᠯ ᠶᠤᠩ ᠨᠢᠩ ᠰᠦᠮ᠎ᠡ
nurgel yung ning süm-e
1
ᠳᠠᠢ ᠮᠢᠩ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠵᠷᠯᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠨᠤᠷᠭᠡᠯ ᠦᠨ ᠣᠷᠣᠨ ᠭᠠᠵᠠᠷ᠎ᠠ ᠶᠤᠩ ᠨᠢᠩ ᠰᠦᠮ᠎ᠡ ᠪᠣᠰᠬᠠᠵᠤ ᠴᠢᠯᠠᠭᠤᠨ ᠪᠠᠶᠢᠭᠤᠯᠪᠠ ᠦᠵᠡᠨ ᠰᠣᠨᠣᠰᠪᠠᠰᠤ ᠲᠩᠷᠢ ᠦᠨᠳᠦᠷ ᠪᠥᠭᠡᠲᠡᠯᠡ ᠭᠡᠭᠡᠭᠡᠨ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠣᠷᠣᠨ ᠢ ᠪᠦᠷᠬᠦᠨ ᠴᠢᠳᠠᠬᠤ ᠶ ᠪᠣᠯᠵᠤ ᠵᠤᠵᠠᠭᠠᠨ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠠᠮᠢᠲᠠᠨ ᠢᠶᠠᠨ ᠲᠡᠵᠢᠶᠡᠵᠦ ᠲᠸᠯ
dai ming qaγan-u ǰrlγ-iyar nurgel-ün oron γ̄aǰar-a yung ning süm-e [........] bos[qa]ǰu čilaγun [......] bayiγulba üǰen sonosbasu tngri ün[dü]r bö[getele] gegegen γ[aǰa]r oron-i bürkü[n] čid[aqu] [.........]y bol[ǰ]u ǰuǰaγan tümen am[i]tan-iy[an] teǰiyeǰü twl’[......]
2
ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠰᠡᠳᠬᠢᠯ ᠲᠦᠷ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠤᠯᠤᠰ ᠠᠮᠤᠭᠤᠯᠠᠩ ᠢᠶᠠᠷ ᠲᠥᠷᠥᠭᠦᠯᠦᠨ ᠣᠶᠢᠷᠠᠬᠢᠨ ᠪᠠᠶᠠᠰᠤᠮᠤ ᠬᠣᠯᠠᠬᠢᠨ ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ ᠵᠣᠷᠢᠭ ᠢ ᠳᠠᠭᠠᠮᠤ
qaγan-u [sedkil-t̠ür] tümen ulus [amuγulang-iyar] [törö]gülü[n] oyira[kin] [baya]sumu [qola]kin tngri-yin ǰor[iγ-i daγamu]
3
ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠰᠠᠭᠤᠵᠤ ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠣᠤᠷ᠎ᠠ ᠲᠠᠢᠪᠢᠩ ᠢᠶᠠᠷ ᠲᠠᠪᠢᠨ ᠦᠯᠡᠭᠦ ᠣ ᠪᠣᠯᠪᠠ ᠳᠥᠷᠪᠡᠨ ᠵᠦᠭ ᠨᠠᠢᠮᠠᠨ ᠵᠣᠪᠬᠢᠰ ᠤᠨ ᠢᠷᠭᠡᠨ ᠰᠠᠷᠲᠠᠭᠤᠯ ᠰᠤᠤ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠢᠷᠭᠡᠳ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠨ ᠢᠷᠭᠡᠨ ᠲᠡᠷᠭᠡᠨ ᠪᠠ ᠣᠩᠭᠣᠴᠠ ᠪᠡᠯᠡᠴᠦ ᠲᠡᠷᠡ ᠣᠷᠣᠨ ᠤ ᠳᠤᠮᠳᠠ ᠤᠮᠠᠷ᠎ᠠ ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠡᠲᠡᠭᠡᠳ ᠦᠨ ᠨᠤᠷᠭᠡᠯ ᠸᠶᠯ ᠯᠸ ᠫ
[qaγa]n saγuǰu tngri-yin dour-a [tai]bing-iyar [ta]bin ülegü [oḏ] bolba [dö]rben [ǰüg] [n]aiman [ǰob]qis-un irgen sartaγul suu mongγol [i]rged tümen ulus-un irgen ter[gen] ba ong[γoča] beleḏ[čü] tere [oron]-u dumda u[m]ar-a ǰegün eteged-[ün] nurgel [..] wyl[..] [….] [..]l[…..]w […] p’[….]
4
ᠭᠢᠯᠡᠮᠢ ᠦᠳᠢᠭᠡᠨ ᠲᠩᠷᠢ ᠶᠢᠨ ᠳᠣᠤᠷ᠎ᠠ ᠲᠠᠢᠪᠢᠩ ᠢ ᠰᠣᠨᠣᠰᠴᠤ ᠮᠦᠷᠭᠦᠨ ᠣᠬᠤ ᠰᠮᠸ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠬᠣᠯᠠ ᠶᠢᠨ ᠲᠤᠯᠠ ᠬᠦᠷᠦᠨ ᠶᠠᠳᠠᠪᠠ
gilemi üdigen tngri-yin dour-a taibing-i sonosču m[ü]rgün oḏqu ////s///mw γaǰ[ar] qola-yin tula kürün yadaba
5
ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ ᠵᠷᠯᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠭᠤᠷᠪᠠᠨ ᠲᠠ ᠡᠮᠦᠨ ᠡ ᠡᠴᠡ ᠡᠯᠴᠢᠨ ᠵᠠᠷᠤᠵᠤ ᠢᠷᠭᠡᠨ ᠣᠷᠭᠠᠨ ᠤᠯᠤᠰ ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ ᠶᠢ ᠠᠮᠤᠭᠤᠯᠠᠩ ᠢᠶᠠᠷ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠨ ᠪᠠᠷᠢᠪᠠ ᠬᠡᠮᠡᠪᠡᠰᠦ
qaγan-u ǰrlγ-i[ya]r γurban-ta emün-e-eče elčin ǰaruǰu [i]rgen [orγan] ulus [bügü]de-yi amuγ[ul]ang-iyar saγulγan bariba kemebesü
6
ᠡᠵᠡᠨ ᠦ ᠨ ᠰᠡᠳᠬᠢᠯ ᠦᠷ ᠢᠷᠭᠡᠨ ᠢ ᠠᠮᠤᠭᠤᠯᠠᠩ ᠬᠨ ᠵᠢᠷᠦᠬᠡ ᠨᠢ ᠬᠠᠭᠠᠷᠠᠨ ᠶᠤᠩ ᠯᠠᠤ ᠶᠢᠰᠦᠳᠦᠭᠡᠷ ᠣᠨ ᠬᠠᠪᠤᠷ ᠤᠨ ᠰᠠᠷ ᠠ ᠠ ᠨᠦᠢᠭᠣᠨ ᠢᠰᠢᠬ ᠠ ᠠᠨ ᠢ ᠨᠢᠭᠡᠨ ᠮᠢᠩᠭᠠᠨ ᠴᠡᠷᠢᠭᠦᠳ ᠢ ᠬᠣᠷᠢᠨ ᠲᠠᠪᠤᠨ ᠶᠡᠬᠡ ᠣᠩᠭᠣᠴᠠ ᠤᠷ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠵᠤ ᠨᠤᠷᠭᠡᠯ ᠦᠨ ᠣᠷᠣᠨ ᠭᠠᠵᠠᠷ᠎ᠠ ᠢᠯᠡᠵᠦ ᠳᠤᠰᠢ ᠶᠢᠨ ᠶᠠᠮᠤᠨ ᠪᠠᠶᠢᠭᠤᠯᠵᠤ ᠨᠣᠶᠠᠳ ᠪᠠ
eǰen-ü /////n sedkil-ṯür irgen-i amuγulang ////q’n ǰirüke ni qaγaran yung lau yisüd[üge]r on qabur-un sar-a-ṯa nüigon isiq-a-ḏan-i nigen mingγan čerigüd-i qorin tabun yeke o[ngγ]oča-ṯur s[aγ]ulγaǰu nurgel-ün or[on] γaǰar-a ileǰü dusi-yin yamun bayiγulǰu noyad ba
7
ᠰᠶᠫᠸᠨ ᠪᠢᠴᠢᠭᠡᠴᠢᠨ ᠲᠡᠭᠦᠰ ᠵᠢᠷᠭᠠᠯᠠᠩ ᠲᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠤᠨ ᠢᠷᠭᠡᠨ ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ ᠶᠢ ᠠᠮᠤᠭᠤᠯᠪᠠ ᠬᠡᠮᠡᠨ ᠬᠦᠮᠦᠳ ᠲᠤᠲᠤᠮ ᠲᠩᠷᠢ ᠡᠴᠡ ᠨᠠᠷᠠᠨ ᠤᠷᠭᠤᠭᠰᠠᠨ ᠮᠡᠦ ᠪᠠᠶᠠᠰᠤᠯᠴᠠᠮᠤ ᠪᠠᠰᠠ ᠵᠠᠭᠤᠨ ᠦᠯᠡᠭᠦ ᠬᠦᠮᠦᠨ ᠠᠭᠤᠯᠵᠠᠨ ᠣᠪᠠᠰᠤ ᠲᠡᠳᠡ ᠬᠦᠮᠦᠨ ᠬᠦᠷᠪᠡᠰᠦ ᠶᠡᠬᠡ ᠴᠣᠯᠠ ᠲᠠᠮᠭ᠎ᠠ ᠳᠡᠭᠡᠯ ᠪᠥᠰ ᠴᠠᠤ ᠰᠦᠬᠡᠰ ᠢ ᠰᠣᠶᠤᠷᠬᠠᠵᠤ ᠪᠦᠭᠡᠳ
syp///wn bičigečin tegüs ǰirγal[ang-tu] γaǰar-un irgen bügüde-yi [amuγ]ulba kemen kü[m]üd tutum tngri-ṯeče naran urγuγsan meṯü bayasulčamu basa ǰaγun ülegü kümün aγulǰan oḏbasu ted[e] kü[mü]n kürbesü yeke [čola] tamγ-a d[egel bös] čau sükes-i soyurqaǰu bü[ged]
8
ᠲᠥᠷᠥᠭᠰᠡᠨ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠠᠭᠠᠨ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠦ ᠶᠠᠮᠤᠨ ᠪᠠᠶᠢᠭᠤᠯᠵᠤ ᠤᠷᠢᠳᠠ ᠮᠡᠳᠡᠭᠰᠡᠳ ᠢᠷᠭᠡᠨ ᠢ ᠮᠡᠳᠡᠲᠦᠭᠡᠢ ᠬᠡᠮᠡᠨ ᠢᠯᠡᠪᠡ ᠶᠤᠩ ᠯᠠᠤ ᠠᠷᠪᠠᠳᠤᠭᠠᠷ ᠣᠨ ᠦᠪᠦᠯ ᠰᠠᠷ ᠠ ᠤᠷ ᠪᠠᠰᠠ ᠨᠦᠢᠭᠣᠨ ᠢᠰᠢᠬ ᠠ ᠠᠨ ᠢ ᠵᠠᠷᠤᠵᠤ ᠬᠠᠢ ᠰᠢ ᠡᠴᠡ ᠨᠤᠷᠭᠡᠯ ᠬᠦᠷᠲᠡᠯᠡ ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠶᠢᠨ ᠭᠠᠳᠠᠷᠬᠢᠨ
törögsen γaǰar-ḏaγan tümen-ü yamun bayiγulǰ[u] urida me[de]gsed irgen-i medetügei kemen ilebe yung lau arbaduγar on übül sar-a-ṯur basa nüigon isiq-a-[ḏan]-i ǰaruǰu qai si-eče nurgel kürtele dalai-yin [γa]darkin
9
ᠬᠤᠤ ᠶᠢᠢ ᠬᠢᠭᠡᠳ ᠢᠷᠭᠡᠨ ᠦ ᠡᠷ᠎ᠡ ᠡᠮ ᠡ ᠡ ᠲᠣᠷᠭᠠᠨ ᠳᠡᠭᠡᠯ ᠪᠠ ᠠᠨᠤ ᠬᠡᠷᠡᠭᠲᠦ ᠡ ᠢ ᠰᠣᠶᠤᠷᠬᠠᠪᠠᠰᠤ ᠶᠡᠬᠡ ᠦᠴᠦᠭᠡᠨ ᠥᠲᠡᠭᠦᠰ ᠵᠠᠯᠠᠭᠤᠰ ᠬᠢᠭᠡᠳ ᠪᠠᠶᠠᠰᠤᠨ ᠣᠷᠣᠪᠠ
kuu yii [ki]ged ir[gen-ü] er-e em-e-ṯe torγan degel ba [an]u keregtü eḏ-i soyurqabasu yeke üčügen ötegüs ǰalaγus kiged [baya]sun or[oba]
10
ᠡᠵᠡᠨ ᠦ ᠮᠥᠩᠭᠦᠨ ᠠᠯᠲᠠᠨ ᠡᠯᠳᠡᠪ ᠲᠠᠪᠤᠨ ᠭᠦᠷᠢᠰ  ᠡᠨ ᠢᠶᠡᠷ ᠰᠦᠮ᠎ᠡ ᠪᠣᠰᠬᠠᠵᠤ ᠭᠠᠵᠠᠷ ᠤᠨ ᠢᠷᠭᠡᠨ ᠢ ᠡᠩᠬᠡ ᠠᠮᠤᠭᠤᠯᠠᠩ ᠢᠶᠠᠷ ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ ᠰᠠᠶᠢᠨ ᠰᠡᠳᠬᠢᠯ ᠢᠶᠡᠷ ᠠᠲᠤᠭᠠᠢ ᠬᠡᠮᠡᠵᠦ ᠶᠤᠩ ᠯᠠᠤ ᠠᠷᠪᠠᠨ ᠨᠢᠭᠡᠳᠦᠭᠡᠷ ᠣᠨ ᠨᠠᠮᠤᠷ ᠰᠠᠷ ᠠ ᠠ ᠨᠤᠷᠭᠡᠯ ᠦᠨ ᠥᠷᠦᠨᠡ ᠡᠲᠡᠭᠡᠳ ᠮᠥᠨ ᠭᠢᠩ ᠵᠠᠮ ᠤᠨ ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠡᠲᠡᠭᠡᠳ ᠨᠢᠭᠡᠨ
eǰen-ü mö[ng]gün altan eldeb tabun güris [?]-ḏen-iyer süm-e bosqaǰu γaǰar-un irgen-i engke amuγulang-iyar bügüde sayin sedkil-iyer atuγai [ke]meǰü yung lau arba[n] [n]igedüger on namur sar-a-ṯa nurgel-ün örüne eteged mön ging ǰam-un ǰe[gün] et[ege]d nigen
11
ᠠᠭᠤᠯᠠ ᠲᠥᠷᠥᠭᠰᠡᠨ ᠦᠨᠳᠦᠷ ᠪᠥᠭᠡᠲᠡᠯᠡ ᠵᠣᠬᠢᠰ ᠲᠤ ᠰᠠᠶᠢᠨ ᠤ ᠲᠤᠯᠠ ᠤᠷᠢᠳᠠᠨ ᠤ ᠬᠢᠭᠰᠡᠨ ᠭᠥᠨ ᠶᠢᠮ ᠭᠡᠷ ᠢ ᠶᠡᠭᠦᠬᠡᠵᠦ ᠰᠦᠮ᠎ᠡ ᠪᠣᠰᠬᠠᠵᠤ ᠪᠤᠷᠬᠠᠨ ᠢ ᠣᠷᠣᠰᠢᠨ ᠰᠠᠭᠤᠯᠭᠠᠪᠠ ᠬᠣᠯᠠᠬᠢᠨ ᠪᠠ ᠣᠶᠢᠷᠠᠬᠢᠨ ᠬᠦᠮᠦᠨ ᠮᠦᠷᠭᠦᠵᠦ ᠪᠤᠶᠠᠨ ᠡᠷᠢᠪᠡᠰᠦ ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ ᠠᠮᠤᠮᠤ ᠵ᠎ᠠ ᠡᠷᠲᠡᠨ ᠡᠴᠡ ᠡᠳᠦᠭᠡ ᠬᠦᠷᠲᠡᠯᠡ ᠤᠯᠤᠰ
aγula törögsen ü[nd]ür bögetele ǰoqis-tu sayin-u tula uridan-u kigsen gön yim ger-i yegüḏkeǰü süm-e bosqaǰu burqan-i orosin saγulγaba qolakin ba oyirakin kümün mü[rgü]ǰü buyan eribesü bügüde amumu ǰ-a er[ten]-eče edüge kürtele [u]lus
12
ᠢᠷᠭᠡᠨ ᠢ ᠠᠰᠠᠷᠠᠨ ᠲᠡᠵᠢᠶᠡᠬᠦ ᠲᠡᠭᠦᠨ ᠡᠴᠡ ᠦᠯᠡᠭᠦ ᠶᠠᠭᠤᠨ ᠪᠤᠢ ᠬᠥᠪᠡᠭᠦᠳ ᠠᠴᠢᠨᠠᠷ ᠤᠨ ᠦᠶ ᠡ ᠦᠷ ᠬᠦᠷᠲᠡᠯᠡ ᠬᠦᠴᠦᠨ ᠥᠭᠬᠦᠢᠪᠡᠨ ᠬᠠᠯᠲᠠᠷᠢᠭᠰᠠᠨ ᠪᠤᠰᠤ ᠮᠠᠭᠤᠢ ᠳᠤᠷᠠᠳᠤᠨ ᠬᠡᠷ ᠴᠢᠳᠠᠬᠤ ᠪᠢᠴᠢᠵᠦ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠣᠨ ᠮᠡᠳᠡᠷ᠎ᠡ ᠳᠡᠯᠭᠡᠷᠡᠭᠦᠯᠪᠡ
irgen-i asaran teǰiyekü tegün-eče ülegü yaγun bui köbegüd ačinar-un ü[y-e-ṯ]ür kürtele küčün ögküiben qalta[riγs]an busu maγui du[rad]un ker čidaqu [bi]čiǰü tümen tümen on m[ede]r-e delgeregülbe
13
ᠳᠠᠢ ᠮᠢᠩ ᠶᠤᠩ ᠯᠠᠤ ᠠᠷᠪᠠᠨ ᠨᠢᠭᠡᠳᠦᠭᠡᠷ ᠣᠨ ᠶᠢᠰᠦᠨ ᠰᠠᠷ ᠠ ᠶᠢᠨ ᠬᠣᠷᠢᠨ ᠬᠣᠶᠠᠳᠤᠭᠠᠷ ᠦᠳᠦᠷ ᠪᠠᠶᠢᠭᠤᠯᠪᠠ
dai ming yung lau arban nigedüger on yisün sar-a-yin qorin q[oyaduγa]r üdür bay[iγul]ba
14
ᠵᠠᠷᠯᠭ ᠢᠶᠠᠷ ᠵᠠᠷᠤᠭᠳᠠᠭᠰᠠᠨ ᠨᠦᠢᠭᠣᠨ ᠢᠰᠢᠬ᠎ᠠ ᠭᠢᠳᠠᠬ᠎ᠠ ᠴᠠᠩ ᠲᠤᠩ ᠰᠢ ᠴᠠᠩ ᠳᠢᠩ ᠠᠨ
ǰarlγ-iyar [ǰa]r[uγ]daγsan nüigon isiq-a gidaq-a čang [tung s]i čang ding an
15
ᠳᠤᠤ ᠴᠢᠬᠤᠢ ᠪᠠ ᠴᠡᠨᠬᠤ ᠪᠠᠢᠬᠤ ᠨᠤᠷᠭᠡᠯ ᠳᠤᠰᠢ ᠡᠭᠦᠳᠦᠭᠰᠡᠨ ᠬᠦᠮᠦᠨ ᠦ ᠨᠡᠷᠡᠰ ᠪᠦᠭᠦᠳᠡ ᠶᠢ ᠬᠢᠲᠠᠳ ᠪᠢᠴᠢᠭ ᠦᠷ ᠢᠶᠡᠨ ᠪᠢᠴᠢᠵᠦ ᠠᠮᠤ ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠪᠢᠴᠢᠭᠡᠴᠢ ᠠᠷᠤᠭᠪᠤᠬ᠎ᠠ ᠵᠢᠷᠤᠭᠰᠠᠨ
[duu čiqui] ba čenqu baiqu nur[gel] dusi egüdügsen kümün[-ü neres] bügüde-yi qitad bičig-ṯür-iyen [?] bi[čiǰü] amu mong[γol] bičigeči ar[uγ]buq-a ǰiruγsan