TumP40 The Chü-yung-kuan Inscription of the Right (West) Wall (1345)

The Chü-yung-kuan Inscription of the Right (West) Wall (1345)

Надпись в Цзюйюнгуане, западная (правая) стена (1345)

ID: TumP40 Date: 1345 Script: ʼPhags-pa Genre: inscription 16 lines · 359 words

Photos of the monument (1):

Photos from the archive of D. Tumurtogoo

Bibliography

1) Roland Bonaparte, Documents de l'époque mongole des XIIIème et XIVème siècles, Paris, 1895, No 2, Planche VIII; 2) M. Lewicki, Les inscriptions mongoles inédites en écriture carrée, CO 12, 1937, 37-72; 3) N. Poppe, Kvadratnaja pis'mennost' {= Istorija mongol'skoj pis'mennosti I}, Moscow-Leningrad, 1941, 86-91; 4) N. Poppe, The Mongolian Monuments in hP'ags-pa Script, Wiesbaden, 1957, Text XIII, 63-66; Plate XIII; 5) L. Ligeti, Inscription de Kiu-yong-kouan. Paroi Ouest (1345), Monuments en écriture 'Phags-pa, Budapest, 1972, 87-91, 94-97; 6) Junast, The Mongolian Monuments in 'Phags-pa Script II: Collection of Monuments, Tokyo, 1991, §29:163-179 + Plate; 7) D. Tömörtogoo, Mongol dörvölžin üsegijn duraschalyn sudalgaa {= MML II}, 2002, 61-63; 8) Yo. Jančiv, Dörvölžin üsgijn mongol dursgal {= Monumenta Mongolica III}, Ulaanbaatar, 2002, 118-128; 9) Hugjiltu & Sarula, A Collection of 'Phags-pa Monuments in Mongolian, 2004, 435-449 + Plate 40; 10) Mongγol sudulul-un nebterkei toli. Üge kele, üsüg bičig, ÖMAKQ, 2004, 714-716; 11) D. Tumurtogoo (ed.), Mongolian Monuments in 'Phags-pa Script. Introduction, Transliteration, Transcription and Bibliography / D. Tumurtogoo, G. Cecegdari {= Language and Linguistics Monograph Series 42}, Taipei: Institute of Linguistics, Academia Sinica, 2010, 106-109

по изданию Жанчива (2002), № XXXIX; .orig — транслитерация Жанчива, .txt — нормализация, .mn — монгольский перевод Жанчива; Ном зүй Жанчива: Өмнөх дурсгалын ном зүйгээс лавлана уу.

Show: Middle Mongolian Original, non normalized Khalkha Click a word to find it in the corpus; hover over it to see the analysis. Dotted underline: no analysis.

om swasti engke esen boltuqayi

translit. 1. ʻOm su̯ḁ-sti ʻė₂ŋ-kʻe ʻė₂-sen bol-tʻu-qḁyi

khalkha Ом свасти энх эсэн болтугай.

jalqamji čaqan janu juljiqanu sudur....u: jayan tutum altan ja'an kölgeni olu'ad: čaqun hečusdur nakabali neretu bolu'ad kürtebeyi

translit. jḁl-qḁm-ji čʻḁ-qʼn jʼ-nu jul-ji-qḁ-nu [su-dur?][....]u: jḁ-yʼn tʻu-tʻum “l-tʻḁn jḁ-ʼn kʻeol-ge-ni ʻo-lu-ʼd : čʻḁ-qun he-čʻus-dur nḁ-kḁ-bḁ-li ne-[r]e-tʻu bo-lu-ʼd kʻeur-tʻe-beyi

khalkha Залгамж цагаан зааны зулзаганы [су-дур?].. .у заяан тутам алтан заан хөлгөнийг олоод, цагийн эцэст Накабали нэрт болоод хүртвэй.

čaqlaši ügei amuqulangi tere kürteju'ui

translit. čʻḁq-lḁ-ši “eu-geė₂ “-mu-qu-lḁ-ŋi tʻe-re kʻeur-tʻe-ju-ʼuė₂

khalkha Цаглаш үгүй амгаланг тэр хүртжээ.

yeke čoqtu bala čakiraward ašugi qan ber: yeke buyantu purγan baqšiyin šariri quriyaju: yeke delegeiyi supurγadiyar qo'oda čimeju: yeke šasini yertinjüdur maši keyi'ulbeyi

translit. * yė₂-ke čʻoq-tʻu bḁ-lḁ 2. čʻḁ-ki-rḁ-wḁrd “-šu-gi qʼn ber: yė₂-ke bu-yḁn-tʻu pur-γḁn bḁq-ši-yin šḁ-ri-ri qu-ri-yḁ-ju: [yė₁-k]e de-le- geė₁-yi su-pur-γḁ-di-yḁr qo-ʼo-dḁ čʻi-me-ju: yė₂-ke šḁ-si-ni yė₂r-tʻin-jeu-dur mḁ-ši kʻe-yi-ʼul-beyi

khalkha Их цогт Бала Чакиравард Ашуги хаан бээр их буянт бурхан багшийн шарилыг хурааж, их дэлхийг суврагадаар гоод чимэж, их шашныг ертөнцөд маш гийгүүлвэй.

utayiyin horčin mergen neretu yeke qan bolju ündur yeke supurγadiyar ulusiyan čimeju: oro'ar nayan nasulaqu ke'en wiyagirid ögtegsen örgön biligtu sutu bothisiwid sečen qan ber talayi ulusun amitani amu'ulurun talayi buyantuyin šacin nomi delgere'ulun: talayiyin kijar kürtele yeke supurγan bosqaju talayi buyanuudi amitana jalqamji bolqabayi

translit. * ʻu-tʻḁyi-yin hor-čʻin mer-gen ne-re-tʻu yė₁-ke qʼn bol-ju “eun- 3. dur yė₂-ke su-pur-γḁ-di-yḁr ʻu-lu-si-yḁn čʻi-me-ju: ʻo-ro-ʼr nḁ-yḁn nḁ-su-lḁ-qu kʻʼen wi-yḁ-gi-rid “eog- tʻeg-sen “eor-geon bi-lig-tʻu * su-tʻu bo-thi-si-wid se-čen qʼn ber * tḁ-lḁyi ʻu-lu-sun “-mi-tʻḁ-ni “-mu-ʼu-lu-run tḁ-lḁyi bu-yḁn-tʻu-yin šḁ-cʻin no-mi del- 4. ge-d(<r>)e-ʼu-lun: tḁ-lḁyi-yin kʻi-jʼr kʻeur-tʻe-le yė₁-ke su-pur-γḁn bos-qḁ-ju tḁ-lḁyi [b]u-yḁ-nu-u[-di] [“]-mi-tʻḁ-nḁ jḁl-qḁm-ji bol-qḁ-bḁyi

khalkha Утайн Орчин мэргэн нэрт их хаан болж өндөр их суврагадаар улсаа чимэж, ороор наян наслах хэмээн вивангирид өгтсөн, өргөн билигт, суут бодьсад сэцэн хаан бээр далай улсын амьтныг амуулруун, далай буянтын шажин номыг дэлгэрүүлэн, далайн хязгаар хүртэл их суварган босгож, далай буянуудыг амьтнаа залгамж болговой.

dengri'eče jayatan bodhisiwid narun yabu'uluqsan teyimu tangsuq sayin üilesi altandur duradču: dengriyin kübün ku'unu ejen qan bodisiwid: delegei a'ui ene supurγani e'udke'ulbeyi:

translit. * dė₂ŋ-ri-ʼe-čʻe jḁ-yʼ-tʻḁn bo-dhi-si-wid nḁ-run yḁ-bu-ʼu-lu[q-sḁ]n tʻe-yi-mu tʻḁŋ-suq sḁ-yin “euė₁-le-si “l-tʻḁn-dur du-rḁd-čʻu: dė₂ŋ-ri-yin kʻeu-be-un kʻu-ʼu-nu ʻė₂-jen 5. qʼn bo-di-si-wid: de-le-geė₂ “-ʼuė₂ ʻė₂-ne su-pur-γḁ-ni ʻė₂-ʼud-kʻe-ʼul-[bey]i:

khalkha Тэнгэрээс заяатан бодьсад нарын явуулсан тийм тансаг сайн үйлсийг алтанд дурдаж, тэнгэрийн хөвгүүн, хүний эзэн хаан бодьсад дэлхий агуй энэ суварганыг үүтгүүлвэй.

ene qan bodhisiwidun altan joriq čingun tulada eldeb keregud tegus bütu'en čabca'al dotora e'uri urtuda bayiquyin čilaun kurusiyer: ene supurγani ülu uda'ulun tegus bütu'ebeyi

translit. [ʻė₂-ne] qʼn bo-dhi-si-wi-dun “l- tʻḁn jo-riq čʻi-ŋun tʻu-lḁ-dḁ ʻė₂l-deb kʻe-re-gud tʻe-gus beu-tʻu-ʼen čʻab-cʻḁ-ʼl do-tʻo-rḁ ė₂-ʼu-ri ʻur-tʻu-dḁ bḁ-yi-qu-yin čʻi-lḁ-un kʻu-ru-si-yer: ʻė₂-ne su-pur-γḁ-ni “eu- 6. lu ʻu-dḁ-ʼu-lun tʻe-gus beu-tʻu-ʼe-beyi

khalkha Энэ хаан бодьсадын алтан зориг чинийн тулд элдэв хэргүүд төгс бүтээн Цавчаал дотор үүр (үүрд) уртад байхын чулуун гүрсээр энэ сувраганыг үл удуулан төгс бүтээвэй.

ari'ui ene süme supurγani bosqa'ad quduqtu: ananda tuwaja širi badhira lama dhišhiyer: adišdid šingge'en buyan neme'ulun arabnas ki'ulju: altan gege'endur joriqsani tegus bütü'ebeyi

translit. * “-ri-ʼuė₂ ʻė₂-ne seu-me su-pur-γḁ-ni bos-qʼ-ʼd qu-duq-tʻu: “-nḁn- dḁ tʻu-wḁ-jḁ ši-ri bḁ-dhi-rḁ lḁ-mḁ dhi-šhi-yer: “-diš-did šiŋ-ge-ʼen bu-yḁn ne-me-ʼu-lun “-rḁb- nḁs kʻi-ʼul-ju: “l-tʻḁn ge-gʼen-dur jo-riq-sḁ-ni tʻe-gus beu- 7. tʻeu-ʼe-beyi

khalkha Ариуй энэ сүм сувраганыг босгоод, хутагт Ананда дуваза шири бадраа лам диши-ээр адистэд шингээн буян нэмүүлрүүн, аравнай хийлгэж, алтан гэгээнд зорьсныг төгс бүтээвэй.

ünen d'edu ene yeke buyanu küeündur ulusun ih'en qan sutu bodhisiwid ejendur: uridu ügulegsen hači hüreyin bolburi tegusču: öljei jirqalang e'uri urtuda nemeku boltuqayi

translit. * “eu-nė₁n dʼe-du ʻė₂-ne yė₂-ke bu-ya-nu kʻeu-eʻeun-dur u-lu-sun ʻi-hʼen qʼn su-tʻu bo-dhi- si-wid ʻė₂-jen-dur: ʻu-ri-du ʼeu-gu-leg-sen hḁ-čʻi heu-re-[y]in bol-bu-ri tʻe-gus-čʻu: “eol-jeė₂ jir-qḁ-lḁŋ ʻė₂-ʼu-ri ʻur-tʻu-dḁ ne-me-kʻu bol-tʻu-qḁyi

khalkha Үнэн дээд энэ их буяны хүчинд улсын ивээл хаан суут бодьсад эзэнд урьд өгүүлсэн ач үрийн болбор төгөсч, өлзий жаргалан үүр (үүрд) уртад нэмэх болтугай.

dörben diwibi üdürčin to'oriqu yeke a'uqatu durbaljan büku gerelun küčun maši yeketu: tökörigeiyin jula naran metu sayin nom šacin todoraqsar qamuq yertinjü geyiku boltuqayi

translit. * deor-be[n] 8. di-wi-bi “eu-deur-čʻin tʻo-ʼo-ri-qu yė₂-ke “-ʼu-qḁ-tʻu dur-bḁl-jḁn beu-kʻu ge-re-lun kʻeu-čʻu[n] mḁ-ši yė₁- ke-tʻu: tʻeo-kʻeo-ri-geė₁-yin ju-lḁ nḁ-rḁn me-tʻu sḁ-yin nom šḁ-cʻin tʻ[o-d]o-rḁq-sʼr qḁ-muq yė₁r-tʻin-jeu ge-yi-kʻu bol-tʻu-qḁ-yi

khalkha Дөрвөн тивийг өдөрчин тойрох их ухаант, дурвалзан бүхү гэрлийн хүчин маш ихт, төгрөгийн зул наран мэт сайн ном шажин тодорсоор, хамаг өртөнц гийх болтугай.

bütun yertinjüdur tusayi bütuekun boqtas quduqtan: burkig ügei namurun čaqun tergel zaranu'ud: buyantan üiles yabu'ulquyin seri'un gereliyer: bürine tusayi kürgen e'uri jirqaqu boltuqayi

translit. * beu-tʻun yė₂r-tʻin-jeu-dur tʻu-sḁ-yi beu-tʻu- 9. e-kʻun boq-tʻḁs qu-duq-tʻḁn: bur-kʻig “eu-geė₂ nḁ-mu-run čʻḁ-qun tʻer-gel zḁ-rḁ-nu-ʼud: bu-yḁn-tʻḁn “euė₂-les yḁ-bu-ʼul-qu-yin se-ri-ʼun ge-re-li-yer: beu-ri-ne tʻu-sḁ-yi kʻeur-gen ʻė₁-ʼu-ri jir-qḁ-qu bol-tʻu-qḁyi

khalkha Бүтэн ертөнцөд тусыг бүтээхүн богдос хутагтан, бүрхэг үгүй намрын цагийн тэргэл сарнууд, буянтан үйлс явуулахын сэрүүн гэрлээр бүрнээ тусыг хүргэн үүр (үүрд) жаргах болтугай.

talayiyin ejen ulusun qan sutuyin: talayi erdemtu horayiyin čimeg qurban erdinis talayi buyan adišdidiyan talbiqaju ögu'ed: talayi amitani jirqalangdur joqiyaqu boltuqayi

translit. * tḁ-lḁ-yi-yin ʻė₂-jen ʻu-lu-sun qʼn su-tʻu- 10. yin: tḁ-lḁyi ʻė₁r-dem-tʻu ho-rḁyi-yin čʻi-meg qur-bḁn “ė₁r-di-nis tḁ-lḁyi bu-yḁn “-diš-di-di-[yḁ]n tʻḁl- bi-qḁ-ju “eo-gu-ʼed: tḁ-lḁyi “-mi-tḁ-ni jir-qḁ-lḁŋ-dur jo-qi-yḁ-qu bol-tʻu-qḁyi

khalkha Далайн эзэн, улсын хаан суутын далай эрдэмт оройн чимэг гурван эрдэнэс, далай буян адистэдээ тавьж өгөөд, далай амьтныг жаргаланд зохиох болтугай.

kereglegčin küsegčinu qaqča šidu'en: gege'en buyantu qan sutu galbawaraš modunu: keši'un nabčin altan uruqud delgeregse'er: keji'ede sansar hečultele bayiqu boltuqayi

translit. * kʻe-reg-leg-čʻin kʻeu-seg-čʻi-nu qḁq-čʻḁ ši-du-ʼen: ge-gʼen bu-yḁn-tʻu qʼn su-tʻu gḁl-bḁ- 11. wḁ-rḁš mo-du-nu: kʻe-ši-ʼun nḁb-čʻin “l-tʻḁn “u-ru-qud del-ge-reg-se-ʼer: kʻe-ji-[ʼe-de sḁ]n-sḁr he- čʻul-tʻe-le bḁ-yi-qu bol-tʻu-qḁyi

khalkha Хэрэглэгчин хүсэгчний гагц шүтээн, гэгээн буянт хаан суут галбарвас модны гишүүн, навчин алтан ургууд дэлгэрсээр, хэзээд сансар эцэлтэл (эцэслэтэл) байх болтугай.

alnal altan čimeg metu bodhisiwid qannu amitanu ešinu'udun te'unčilen tayʒhiyin: aburita sayin nomun jirqalang kürtegse'er: amin nasun buyan quduq nemeku boltuqayi

translit. * “lnḁl “l-tʻḁn čʻi-meg me-tʻu bo-dhi-si-wid qʼn-nu * “-mi-tʻḁ-nu ʻė₁-ši-nu-ʼu-dun tʻe-ʼun-čʻi-len tʻḁy-ʒhi-yin: “-bu-ri-tʻḁ sḁ-yin no- 12. mun jir-qḁ-lḁŋ kʻeur-tʻeg-se-ʼer: “-min nḁ-sun bu-yḁn qu-duq ne-me-kʻu bol-tʻu-qḁyi

khalkha Ал нал алтан чимэг мэт бодьсад хааны, амьтны эшнүүдийн, түүнчлэн тайзын, авирд сайн номын жаргалан хүртсээр, амин насан, буян хутаг нэмэх болтугай.

kuunnuud noyad bürin sedkil nikedču: kei qura tariyan to'osun cakiyar bütüju: gemur čimur ebečin čarun nere usadču: gelku amitan nasu büri jirqan atuqayi

translit. * [kʻu-un]-nu-ud no-yḁd beu-rin sed-[kʻi]l ni-kʻed-čʻu: kʻeė₁ qu-rḁ tʻḁ-ri-yḁn tʻo-ʼo-sun cʻḁ-kʻi-yḁr beu-tʻeu-ju: ge-mur čʻi-mur ʻė₁-be-čʻin čʻḁ-run ne-re ʻu-sḁd-čʻu: gel-kʻu “-mi-tʻḁn nḁ-su beu- 13. ri jir-qʼn “-tʻu-qḁyi

khalkha Хүнүүд ноёд бүрэн сэтгэл нэгдэж, хий хур, тариа тоос цагаар бүтэж, гэмэр чимэр өвчин царын нэр устаж, гэлэх амьтан нас бүр жаргаан атугай.

dengriyin ke'unu jarlikiyar ene üileyi: teri'uneče hečus kürtele duran kürgegsen: d'edu nam shing lamayin teʒi ayaqa degimlig: delger oyitu irinjindorji neretu gabšesun ra qadaqalaqčitay ping tayhwuyin jarčim oyitu sayiqan liwšiw gimgang yi”wen šhiyin: jalaldun basa buhen...

translit. * dė₁ŋ-ri-yin kʻe-ʼu-nu jḁr-li-kʻi-yḁr ė₁-ne “euė₁-le-yi: tʻe-ri-ʼu-ne-čʻe he- čʻus kʻeur- tʻe-le du-rḁn kʻeur-geg-sen: dʼe-du nḁm shiŋ lḁ-mḁ-yin te-ʒi “-yḁ-qḁ de-gim-lig: del-ger ʻo-yi-tʻu ʻi-rin-jin-dor-ji ne-re-tʻu gḁb-še-sun * [jḁ-ʼu? Ligeti, (jḁ)r. Зуунаст!] 14. rḁ qḁ-dḁ-qḁ-lḁq-čʻitʻḁy piŋ tʻḁy-hu̯u-yin jḁr-čʻim ʻo-yi-tʻu sḁ-yi-qḁn liw-šiw gim-gḁŋ yi-”u̯en [šh]i-yin: jḁ-lḁl-dun bḁ-sḁ bu-hė₁n...

khalkha Тэнгэрийн хөвгүүний зарлигаар энэ үйлийг, тэргүүнээс эцэс хүртэл дуран хүргэсэн дээд Нан шин ламын дизи, аяга тахимлаг, дэлгэр оюут Иринжиндорж нэрт гэвшийн, (зууЛ. Лигети, заЗуунаст) р хадгалагч тай пин да фу-гийн, зарчим оюут сайхан лю шү, Жинь ган и юань ши-ийн Жалалдун бас Пү шянь...

Historical corpus of the Mongolian language

The Chü-yung-kuan Inscription of the Right (West) Wall (1345)