Qo-Örlög Chronicle
История Хо-Öрлӧка
ID: QoÖrlög
Date: 1750–1800
Script: Clear script (Todo)
Genre: chronicle
55 lines · 1 367 words
Bibliography
Письменные памятники по истории ойратов XVII–XVIII веков: сборник / Сост., перев. со старописьм. монг., транслит. и коммент. Санчирова В. П. — Элиста: КИГИ РАН, 2016.
Перевод В.Санчирова
Show:
Middle Mongolian
Click a word to find it in the corpus; hover over it to see the analysis. Dotted underline: no analysis.
2
erte urida angqan qo örlög nige tümen tabun mingγan erüke qobuγ sayiri, emegel-eče negükü-yi baγatur qung tayiji-du medegülkü-dü-ben: «qobuγ sayiri-yin γajar akir čikir boluγad kümün-iyer čöken albatu mini tariy-a tariju ami tejigekü aliba busu-bar tengkijü ögkü bisi
translit. Erte urida angqan Qo Örlög nige tümen tabun mingγan erüke Qobuγ Sayiri, Emegel-eče negükü-yi Baγatur qung tayiji-du medegülkü-dü-ben: «Qobuγ Sayiri-yin γajar akir čikir boluγad kümün-iyer čöken albatu mini tariy-a tariju ami tejigekü aliba busu-bar tengkijü ögkü bisi
ru В давние времена Хо-Öрлӧк вначале известил Баатура-хунтайджи о [предстоящей] откочевке 15 тысяч кибиток из [местностей] Хобог-Сайир и Эмэль , доложив [следующее]: «Местность Хобог-Сайир оскудела и обезлюдела. Моим подданным людям (албату) любым иным способом не набраться сил, кроме как найти себе пропитание, сея зерно.
3
qoyid-un qoyitu jaq-a-du bayiqu oru-yin γaγča modon-du negüjü oduγad tariya tariγulju tengkeregüljü abusu bi» gejü medegülüged qobuγ sayiri emegel-eče negüged oru-yin γaγča modon-du negüjü kürüged nutuγlaγulju, tariy-a tariγad amar taba-bar aliba yaγum-a-bar jirγaju amuraju bayina gekü-yi bišingki oyirad-un qamuγ ulus sonosuγad, noyad-un ölöng-ün kereg γarγaγsan aliba kümün üküjü, čöm oduγad qo örlög-tü neyilegsen-dü abuγad albatu-ban kiju abuγsaγar, kedün jil-un dotor-a dörben tümen ilegüü erüke boljü ösüged čaru negüjü ijil jai oroba.
translit. Qoyid-un qoyitu jaq-a-du bayiqu Oru-yin γaγča modon-du negüjü oduγad tariya tariγulju tengkeregüljü abusu bi» gejü medegülüged Qobuγ Sayiri Emegel-eče negüged Oru-yin γaγča modon-du negüjü kürüged nutuγlaγulju, tariy-a tariγad amar taba-bar aliba yaγum-a-bar jirγaju amuraju bayina gekü-yi bišingki Oyirad-un qamuγ ulus sonosuγad, noyad-un ölöng-ün kereg γarγaγsan aliba kümün üküjü, čöm oduγad Qo Örlög-tü neyilegsen-dü abuγad albatu-ban kiju abuγsaγar, kedün jil-un dotor-a dörben tümen ilegüü erüke boljü ösüged čaru negüjü Ijil jai oroba.
ru Попробую-ка я дать им окрепнуть, переселив в [местность] Орын ганц модон к северу от [кочевий] хойтов и заставив сеять [там] зерно». Все другие ойраты услышали о том, что [людей] Хо-Öрлӧка из [местностей] Хобог-Сайир и Эмэль переселили в [местность] Орын ганц модон, и те, сея [там] хлеб, в спокойствии всячески благоденствуют. Тогда как у [других] князей люди, которые голодали, умерли. Все [оставшиеся в живых] бежали и присоединились к Хо-Öрлӧку. Он [их] принимал у себя и делал своими албату. За несколько лет их численность увеличилась до 40 с лишним тысяч семей. Они, кочуя дальше, вступили в [местность] Иджил Зай.
4
ger abaγali-ban daγaγulju abču oduγsan dörben tümen erüke, tegün-eče qoyin-a basa qošud, jegünγar, qoyid, dörbed ene dörben anggi-yin noyad-ud čerig-tei-ben oroju šinggegseger ijil-un torγud oyirad yekedčü ösebei
translit. Ger abaγali-ban daγaγulju abču oduγsan dörben tümen erüke, tegün-eče qoyin-a basa Qošud, jegünγar, Qoyid, Dörbed ene dörben anggi-yin noyad-ud čerig-tei-ben oroju šinggegseger Ijil-un Torγud Oyirad yekedčü ösebei
ru Тех, кто откочевал вместе со своими кибитками и женами, [было] 40 тыс. семей. После этого благодаря присоединению к ним со своими воинами князей хошутов, джунгаров, хойтов и дэрбэтов — этих четырех подразделений [ойратов] — волжские торгуты-ойраты сильно увеличились в численности.
5
uγ endeki oyirad-un orγuγsan kümün, uuliγsan mal qoyar «oru-yin γaγča modon-iyar jusalang-iyan kiba» gejü daγulaba gedeg
translit. Uγ endeki Oyirad-un orγuγsan kümün, uuliγsan mal qoyar «Oru-yin γaγča modon-iyar jusalang-iyan kiba» gejü daγulaba gedeg
ru Говорят, что первоначально здешние беглецы-ойраты со скотом избрали для своего пребывания в летнее время [местность] Орын ганц модон.
6
auyki qaγan-u aqamad köbegün sanjab, qoyaduγar köbegün čaγdarjab, γurbaduγar köbegün günjab, dörbedüger köbegün čerendondab, tabuduγar köbegün galzangdanjin
translit. Auyki qaγan-u aqamad köbegün Sanjab, qoyaduγar köbegün Čaγdarjab, γurbaduγar köbegün Günjab, dörbedüger köbegün Čerendondab, tabuduγar köbegün Galzangdanjin
ru Старший сын хана Аюки — Санджаб, второй сын — Чагдарджаб, третий сын — Гӱнджаб, четвертый сын — Цэрэндондаб, пятый сын — Галзан Данджин .
7
sanjab qatun-u-ban üge-dü orodaγ-i ni qung tayiji sonosuγad, qung tayiji elči ilegeged mekelejü kelegülkü-degen: «čaγan dar-a eke mini, činu gegen-lüge ene bey-e-ber-iyen nige qaraγadaγ bolbau bi» gejü, basa dakin dakin elči ilegegsen bile
translit. Sanjab qatun-u-ban üge-dü orodaγ-i ni qung tayiji sonosuγad, qung tayiji elči ilegeged mekelejü kelegülkü-degen: «Čaγan Dar-a eke mini, činu gegen-lüge ene bey-e-ber-iyen nige qaraγadaγ bolbau bi» gejü, basa dakin dakin elči ilegegsen bile
ru Прослышав о том, что Санджаб слушается своей жены-княгини, хунтайджи отправил к ней посланца и велел ей передать [свои] лживые слова: «Матушка Цаган Дара, можно ли мне будет лично повидаться с твоей светлостью?». Он снова посылал посланцев.
8
sanjab-un qatun sanjab-tu keleged nige tümen tabun mingγan erüke albatu-bar ömči abuγad qung tayiji-du odoy-a gejü negüged jam jaγur-a qasaɤ-un tavku čerig daγaγulju tosoju ireged dayilduγsan-du, tegün-dü küčü ögkül ügei önggeregsen negüjü ayisuna gekü-yi qung tayiji sonosuγad, oru-yin γaγča modun-du nige tümen čerig ilegeged tosoγulju abuγuluγad ireküle ni, sanjab-i bariju abuγad ečige-düni kürgegüljü kelegülku-degen: «ene teneg maγu köbegün čini qayiran albatu nutuγ-i čini qalqa mongγol oroγulju asaray-a gejü negülgejü yabuγsan gene, bi sonosuγad jaγur-a-ača ni barijü kürgegülbei
translit. Sanjab-un qatun Sanjab-tu keleged nige tümen tabun mingγan erüke albatu-bar ömči abuγad qung tayiji-du odoy-a gejü negüged jam jaγur-a Qasaɤ-un Tavku čerig daγaγulju tosoju ireged dayilduγsan-du, tegün-dü küčü ögkül ügei önggeregsen negüjü ayisuna gekü-yi qung tayiji sonosuγad, Oru-yin γaγča modun-du nige tümen čerig ilegeged tosoγulju abuγuluγad ireküle ni, Sanjab-i bariju abuγad ečige-düni kürgegüljü kelegülku-degen: «Ene teneg maγu köbegün čini qayiran albatu nutuγ-i čini Qalqa Mongγol oroγulju asaray-a gejü negülgejü yabuγsan gene, bi sonosuγad jaγur-a-ača ni barijü kürgegülbei
ru Жена Санджаба стала говорить Санджабу: «Давай возьмем твой наследственный улус из 15 тыс. зависимых людей (албату) и откочуем к хунтайджи». Они откочевали, а когда они находились в пути, их подстерег с войском казахский [хан] Тауке (Тавко) и сразился с ними. Они ему не поддались и прошли. Хунтайджи, услышав о том, что они приближаются [к его владениям], послал навстречу им в [местность] Орын ганц модон 10-тысячное войско. Когда они прибыли [к нему], он (хунтайджи) задержал Санджаба и отослал к его отцу, велев передать [следующее]: «Этот твой глупый неразумный сын увел твоих несчастных подданных (албату), чтобы отдать на попечение халха-монголам. Я, услышав об этом, перехватил его по дороге и отправил к тебе.
9
yerü ni üligerlekü-dü qulaγayiči-yi bariγsan kümün, mori-yi ni abuγad bey-e-yi ni kürgegülkü metü čimadu kürgegülbei
translit. Yerü ni üligerlekü-dü qulaγayiči-yi bariγsan kümün, mori-yi ni abuγad bey-e-yi ni kürgegülkü metü čimadu kürgegülbei
ru Вообще-то, если сравнивать, то я отправил его к тебе подобно тому, как задержавший вора забирает себе его лошадь, а самого вора доставляет [к тому, у кого он ее украл].
10
jöb ni köl morin kölösü-tei toqom gejü albatu-yi čini abuba bi» gejü kelegülügsen-dü, ayuki qaγan-du torγud bügüdeger-iyen medegülügsen ni: «urida gebel jegünγar man-ača olan bile, bida čöken bile
translit. jöb ni köl morin kölösü-tei toqom gejü albatu-yi čini abuba bi» gejü kelegülügsen-dü, Ayuki qaγan-du Torγud bügüdeger-iyen medegülügsen ni: «Urida gebel jegünγar man-ača olan bile, bida čöken bile
ru [Так что] справедливо то, что я забрал себе твоих подданных, как если бы это была лошадь с потником». Тогда все торгуты стали говорить Аюке-хану: «Прежде джунгаров было больше чем нас, а нас было меньше.
11
translit. Odo jegünγar Bosoγtu qaγan-u ebdergen-dü oroγad, Kitad-un qaγan-luγa dayilduju čögerebei
ru Сейчас джунгары, ввязавшись в вызванные [Галданом] Бошогту-ханом междоусобицы, воюя с китайским ханом, несут потери.
12
translit. Qarin bidan ösčü ösčü kedün bum erüke kürübei
ru Однако мы все это время увеличивались в численности и [ныне] насчитываем несколько сотен тысяч человек.
13
bidan dayilduy-a gejü γurban üy-e dakin dakin medegülkül-e daγu ügei bayiγad, ayuki qaγan jarliγ boluγsan ni: «mazin šig sumuči nige mingγan, maqa šig ildüči nige mingγan, keüken šig buuči nige mingγan, kündeleng šig jidači nige mingγan, eyimü dörben mingγan kümün küyičes bayiqu bolqul-a jegünγar-i abču bolqu, ügei bolqul-a abču bolqu ügei
translit. Bidan dayilduy-a gejü γurban üy-e dakin dakin medegülkül-e daγu ügei bayiγad, Ayuki qaγan jarliγ boluγsan ni: «Mazin šig sumuči nige mingγan, Maqa šig ildüči nige mingγan, Keüken šig buuči nige mingγan, Kündeleng šig jidači nige mingγan, eyimü dörben mingγan kümün küyičes bayiqu bolqul-a jegünγar-i abču bolqu, ügei bolqul-a abču bolqu ügei
ru Давайте сразимся с ними». Хотя они трижды — снова и снова обращались к нему, он не обронил ни слова. [Затем] Аюка-хан изволил сказать: «Если у нас будет тысяча таких лучников, как Мазан; если у нас будет тысяча таких воинов-меченосцев, как Маха; если у нас будет тысяча стрелков из ружей, как Кӱӱкэн; если у нас будет тысяча копьеносцев, как Кÿндÿлэнг; если у нас будет всего четыре тысячи таких людей, то мы сможем одолеть джунгаров, если же нет, то не сможем.
14
translit. A! jegünγar bolqul-a jaraγ-a-yin üsün, kirüge-yin sidün bisi uu?
ru Разве джунгары не [сплочены, как] иглы ежа и зубья пилы?
15
translit. Basa gebel jegünγar čadu (činadu) bey-e-degen Manju Kitad-un qaγan-i ayulγadaγ bile
ru К тому же джунгары, бывало, наводили страх на обитающего по ту сторону от них маньчжуро-китайского хана.
16
translit. Biden boluγad jegünγar, ene bey-e-degen Oros-un qaγan-i ayulγadaγ bile
ru Мы же, джунгары, со своей стороны наводили страх на русского хана.
17
inggijü bayiγsan bidan qoyar jabsar-taγan dayilduqul-a, ene bol muquli kiju bayiγsan qasaq, burud, anjiyan, qotong eden-dü qamuγ-un doγogi eleg naγadum bolona bisi uu?
translit. Inggijü bayiγsan bidan qoyar jabsar-taγan dayilduqul-a, ene bol muquli kiju bayiγsan Qasaq, Burud, Anjiyan, Qotong eden-dü qamuγ-un doγogi eleg naγadum bolona bisi uu?
ru Если мы при таком нашем положении будем воевать между собой, то не сделаемся ли мы посмешищем для всех казахов, киргизов, узбеков, уйгуров, которых мы превратили в своих холопов.
18
translit. Yaγun ergigüü mungqaγ Torγud bile či» gejü jarliγ boluγad, mön Sanjab-i qoroγaba
ru Каким же ты был глупым торгутом!» Сказав так, он казнил Санджаба
19
ayuki qaγan-u qoyaduγar (aqamad) köbegün čaγdarjab, tegün-ü köbegün donduγdaši, tegün-ü köbegün ubaši qaγan, tegün-ü köbegün čerennamjil
translit. Ayuki qaγan-u qoyaduγar (aqamad) köbegün Čaγdarjab, tegün-ü köbegün Donduγdaši, tegün-ü köbegün Ubaši qaγan, tegün-ü köbegün Čerennamjil
ru Второй сын Аюки-хана — Чагдарджаб , его сын — Дондугдаши , его сын — Убаши-хан , его сын — Цэрэннамджал;
20
translit. (Tegün-ü) [Ayuki qaγan-u qoyaduγar] köbegün Günjab, tegün-ü köbegün Donduγ Ombo Boγsiraγa qoyar
ru его [Аюки-хана второй] сын Гӱнджаб , его сыновья — Дондуг-Омбо и Богширга
21
donduγ ombo-yin köbegün γaldannorbo, egün-ü aq-a köbegün čebegdorji čin vang, qoyaduγar köbegün kirib jasaγ, γurbaduγar köbegün asaraqu (angqun) [aγsaqal] jasaγ eden mön bui
translit. Donduγ Ombo-yin köbegün Γaldannorbo, egün-ü aq-a köbegün Čebegdorji čin vang, qoyaduγar köbegün Kirib jasaγ, γurbaduγar köbegün Asaraqu (angqun) [Aγsaqal] jasaγ eden mön bui
ru сын Дондуг-Омбо — Галданнорбо, его старший сын Цэбэгдорджи — чин-ван, второй сын Кириб — засаг, третий сын Асараху [Ангхун] [Агсахал].
22
translit. Yerü ni angqan urida dörben ayimaγ salju Dörben Oyirad gejü ayimaγ toγtaγsan bayina
ru Вообще-то, в прошлом четыре племени, отделившись, составили [отдельное] племя под названием дӧрбӧн ойирад.
23
terigün ni ögeled nige oyirad, qoyaduγči qoyid batud neyilejü nige oyirad, γurbaduγči barγu buriyad neyilejü nige oyirad, dörbedegči ni dörben anggi-ača neyilejü nige oyirad
translit. Terigün ni Ögeled nige Oyirad, qoyaduγči Qoyid Batud neyilejü nige Oyirad, γurbaduγči Barγu Buriyad neyilejü nige Oyirad, dörbedegči ni Dörben anggi-ača neyilejü nige Oyirad
ru Первый ойрат — это элёты (ӧӧлӧд); второй ойрат — это хойты и баатуты, объединившиеся вместе; третий ойрат — это баргуты и буряты, объединившиеся вместе; четвертый ойрат — это четыре анги, объединившиеся вместе.
24
translit. Ene Dörben Oyirad toγtaγad Türügün Dörben Oyirad gejü nereyiddügsen bayina
ru Когда эти четыре ойрата сформировались, то они стали называться Первыми Четырьмя ойратами (Тӱрӱӱн дӧрбӧн ойирад).
25
ögeled oyirad-i šir-a šimnu kötölüged negüjü mangqan γool-i dabaγsan-du, mösün urγuju böglebe gedeg
translit. Ögeled Oyirad-i Šir-a šimnu kötölüged negüjü Mangqan γool-i dabaγsan-du, mösün urγuju böglebe gedeg
ru Ойраты-элёты по наущению желтого демона (шара шулму) откочевали, а когда они переправились через реку Манхан, то [на ней] образовались глыбы льда и преградили им [дорогу назад].
26
translit. Basa Qoyid-un dumdaγur ni Batud, Qošud, Torγud-tu šinggebe
ru Еще — половина хойтов примкнула к баатутам, хошутам и торгутам.
27
translit. Egün-eče üledegsen ni Barγu, Qalqa Soyon qoyar-tu šinggebei
ru Те, что оставались после них, примкнули к баргутам и халха-сойонам.
29
tegün-eče qoyin-a, dörben oyirad oru talbiju toγtaqu-daγan qošud-i dang beye-ber-iyen nige oyirad, ögeled (jegün γar)-i nige oyirad, dörbed-i nige oyirad bolγaju toγtaγad dumda dörben oyirad gejü neriyedbei
translit. Tegün-eče qoyin-a, Dörben Oyirad oru talbiju toγtaqu-daγan Qošud-i dang beye-ber-iyen nige Oyirad, Ögeled (jegün γar)-i nige Oyirad, Dörbed-i nige Oyirad bolγaju toγtaγad Dumda Dörben Oyirad gejü neriyedbei
ru После того как «Четыре ойрата» (дӧрбӧн ойирад) перераспределились между собой, хошуты составили одно подразделение ойратов (нэгэ ойирад), элёты (джунгары. – В. С.) — другое, торгуты — третье, а дэрбэты — четвертое, и они стали называться «Средними Четырьмя ойратами» (Дунду дӧрбӧн ойирад).
30
translit. Eden-ü dotor-a-ača Qošud-un dumdaγur ni Kökenaγur-tu negüjü odba
ru Из их числа половина хошутов перекочевала в Кукунор.
31
translit. Basa nige dumdaγur ni tegün-eče urida Torγud-tai neyileged Oros-tu oroba
ru Еще одна половина до этого присоединилась к торгутам и откочевала в Россию.
32
basa dakiju dörben oyirad toγtaqu-daγan, qošud dumdaγur-iyar nige oyirad, torγud-un oron-du jegün γar nige oyirad, dörbed nige oyirad, üledegsen qoyid-un dumdaγur-iyar nige oyirad gejü, segül-un dörben oyirad gejü nereyidügsen bayina
translit. Basa dakiju Dörben Oyirad toγtaqu-daγan, Qošud dumdaγur-iyar nige Oyirad, Torγud-un oron-du jegün γar nige Oyirad, Dörbed nige Oyirad, üledegsen Qoyid-un dumdaγur-iyar nige Oyirad gejü, Segül-un Dörben Oyirad gejü nereyidügsen bayina
ru Когда снова образовался [союз] Четырех ойратов, половина хошутов составила одно подразделение ойратов, вместо торгутов джунгары составили другое подразделение ойратов, дэрбэты — третье подразделение ойратов, половина хойтов — четвертое подразделение ойратов. [Все вместе] они стали называться «Последними Четырьмя ойратами».
33
translit. Egün-eče urida Dörbed Manju-du oroju öggüged Manju-du bütün üledebei
ru До этого дербеты покорились маньчжурам и остались целыми и невредимыми.
34
enedüki dörbed oyirad qamuγ čuγ-luγa ni ebdereldüged qoγosurču, tegün-eče üledegsen ni ili, tarbaγatai, qobuγ sayiri, altai ene dörben γajar-tu nutuγlaju bayibai
translit. Enedüki Dörbed Oyirad qamuγ čuγ-luγa ni ebdereldüged qoγosurču, tegün-eče üledegsen ni Ili, Tarbaγatai, Qobuγ Sayiri, Altai ene dörben γajar-tu nutuγlaju bayibai
ru Все здешние дӧрбӧн ойраты стали враждовать друг с другом и разорились. Те, что оставались, продолжали кочевать в четырех местностях: в Или, на Тарбагатае, в Хобог-Сайире и на Алтае.
35
uγ toγon tayisi[-eče] ongγoča kürtel-e oyirad qaγan yabuγad, qošud-un bübei mirzai-ača ekilejü tabun üy-e-degen qošud-un noyad-ud sečen qaγan kürtel-e bosoγtu qaγan küčün-iyer buliyaju abuγsan bile
translit. Uγ Toγon tayisi[-eče] Ongγoča kürtel-e Oyirad qaγan yabuγad, Qošud-un Bübei Mirzai-ača ekilejü tabun üy-e-degen Qošud-un noyad-ud Sečen qaγan kürtel-e Bosoγtu qaγan küčün-iyer buliyaju abuγsan bile
ru От первородного (уг) Тогона-тайши до Онгоцы ойратскими ханами были элёты. Хошутские князья, сменив их, занимали престол ойратского хана на протяжении пяти поколений, начиная от хошутского Бӱбэй-мирзэ до Цэцэн-хана. У Цэцэн-хана [престол] силой отнял [джунгарский] Бошогту-хан.
36
yerü angqan urida, manu bükü mongγol nom šajin kikü yaγumas ügei yabuγad, qalqa ubaši qung tayiji-yin čaγ-tu jibzündamba qutuqtu-yi mongγol oron-du jalaju ireged nom-du oroγulba
translit. Yerü angqan urida, manu bükü Mongγol nom šajin kikü yaγumas ügei yabuγad, Qalqa Ubaši qung tayiji-yin čaγ-tu jibzündamba qutuqtu-yi Mongγol oron-du jalaju ireged nom-du oroγulba
ru Вообще-то, в давние времена все наши монголы не занимались никакой религиозной практикой. Во времена халхаского Убаши-хунтайджи в Монголию пригласили Джебдзундамба-хутугту, и он, прибыв, дал начало [здесь] религии.
37
egün-eče qoyina, oyirad-un bayibaγas-un caγ-tu čaγan nom-un qaγan gedeg-i jalaju ireged, qutuγtu-yin bey-e čaγan toloγai todo üsüg-i jokiyaju jiγaγad nom oruγad nom-un udq-a činar, em dom eldeb erdem üjegüljü itegegdegseger, bayibaγas noyan qutuγtu-yi jalaju iredeg ulam-iyar demjijü nom oruγad, saba šim-e möngke busu ebderekü yosun-u ündüsü-yi dotor-a-ban oroγulju abuγad «lama bolona bi» gejü ünen jirüken-iyer jid joriju jarlaγsan-du oyirad noyad-ud bügüdeger-iyen küünedejü: «man-u dörben oyirad-un jiluγ-a-yi bayibaγas baγatur bariγsan bayina.
translit. Egün-eče qoyina, Oyirad-un Bayibaγas-un caγ-tu Čaγan nom-un qaγan gedeg-i jalaju ireged, qutuγtu-yin bey-e čaγan toloγai todo üsüg-i jokiyaju jiγaγad nom oruγad nom-un udq-a činar, em dom eldeb erdem üjegüljü itegegdegseger, Bayibaγas noyan qutuγtu-yi jalaju iredeg ulam-iyar demjijü nom oruγad, saba šim-e möngke busu ebderekü yosun-u ündüsü-yi dotor-a-ban oroγulju abuγad «lama bolona bi» gejü ünen jirüken-iyer jid joriju jarlaγsan-du Oyirad noyad-ud bügüdeger-iyen küünedejü: «Man-u Dörben Oyirad-un jiluγ-a-yi Bayibaγas Baγatur bariγsan bayina.
ru После этого во времена ойратского Байбагаса пригласили [еще одного хутугту] по имени Цаган-Номин-хан, хутугта сам показал и обучил азбуке «ясного письма». Когда ему поверили, изучив вероучение, постигнув суть веры, полезность освоения религиозных дисциплин и различных достоинств [религии], Байбагас-нойон пригласил [его] к себе и стал еще глубже изучать вероучение при его посредстве. Проникшись основами учения о мире материальном и мире духовном, о тленности и бренности мира, он объявил, что искренне стремится стать ламой. Все ойратские нойоны обсудили это и высказали свое решение: «Бразды правления нами, дурбэн-ойратами, держит Байбагас.
38
bidan bolqul-a qamuγ čuγ-luγa dayin bolba» gejü jöb-iyen qamtu neyilejü abuγad, qutuγtu-du medegülügsen ni: lama bolqu-du nige kümün-ü buyan yeke üü? olan kümün-ü buyan yeke üü?» gejü medegülügsen-dü, qutuγtu-yin jarliγ: «olan kümün-ü buyan yeke» gesen-dü, dörben oyirad-un noyad-ud bayibaγas-un toliγtu nijiged köbegün-iyen lama bolγaju ögkü-yi toγtaγad kündüleng ubaši nige köbegün, düürgečü noyan nige köbegün, qar-a qula nige köbegün, baγatur qung tayiji nige köbegün, čüükür nige köbegün, mergen dayičing nige köbegün, torgγud-ača qo ӧrlög nige köbegün, lubzang nige köbegün, tenes mergen temene nige köbegün, dörbed dalai tayisi nige köbegün, qoyid-un sultan nige köbegün, sümür tayiši nige köbegün, bügüde γučin qoyar noyan köbegün-iyen lama bolγaju, basa daγaγuli kijü qaraču albatu-ača qoyar jaγun köbegün-i lama bolγaγad, bayibaγas noyan qutuγtu-bar köbegün-iyen kigten gebe
translit. Bidan bolqul-a qamuγ čuγ-luγa dayin bolba» gejü jöb-iyen qamtu neyilejü abuγad, qutuγtu-du medegülügsen ni: Lama bolqu-du nige kümün-ü buyan yeke üü? Olan kümün-ü buyan yeke üü?» gejü medegülügsen-dü, qutuγtu-yin jarliγ: «Olan kümün-ü buyan yeke» gesen-dü, Dörben Oyirad-un noyad-ud Bayibaγas-un toliγtu nijiged köbegün-iyen lama bolγaju ögkü-yi toγtaγad Kündüleng Ubaši nige köbegün, Düürgečü noyan nige köbegün, Qar-a Qula nige köbegün, Baγatur qung tayiji nige köbegün, Čüükür nige köbegün, Mergen Dayičing nige köbegün, Torgγud-ača Qo Ӧrlög nige köbegün, Lubzang nige köbegün, Tenes Mergen Temene nige köbegün, Dörbed Dalai tayisi nige köbegün, Qoyid-un Sultan nige köbegün, Sümür tayiši nige köbegün, bügüde γučin qoyar noyan köbegün-iyen lama bolγaju, basa daγaγuli kijü qaraču albatu-ača qoyar jaγun köbegün-i lama bolγaγad, Bayibaγas noyan qutuγtu-bar köbegün-iyen kigten gebe
ru А ведь мы воюем со всеми [нашими соседями]». Когда они дали знать хутугте [о своем решении] и спросили его: «Что следует больше им считать при принятии сана ламы — добродетели одного человека или добродетели многих людей?» то он ответил, что добродетели многих людей почитаются больше. Тогда каждый из князей дурбэн-ойратов в качестве выкупа за Байбагаса решил отдать в ламы по одному сыну: Кӧндӧлэнг Убаши одного сына; Дӱӱргэчинойон одного сына, Хара-Хула одного сына, Баатур-хунтайджи одного сына; от торгутов Хо-Öрлӧк одного сына, Лобзанг одного сына, Тэнэс-Мэргэн-Тэмэнэ одного сына; дэрбэтский Далай-тайши одного сына, от хойтов Султан одного сына, Сӱмӱр-тайши одного сына. Всего 32 нойона отдали в ламы своих сыновей. Еще из числа своих подданных простолюдинов они отдали им в свиту 200 мальчиков, которые тоже стали ламами. Своего сына Байбагас-нойон велел произвести в хутугты.
39
translit. Egün-eče ekilejü, Tӧbed tala yabuqu jam qaγalγ-a γaruγad, Andau-du oroju surγaγuli-du saγulγaba
ru Начиная с него,тогда же была проложена дорога до Тибета, [когда] его доставили в Амдо и поселили [здесь] для обучения.
40
translit. Tegün-eče ekilejü, šir-a-yin šasin-i küsejü jam γarγaju Juu-du kürgejü surγaγuli-du saγulγaba
ru После того как он пожелал [постичь вероучение] желтой веры и вступил на [монашеский] путь, его привезли в Зуу и поселили для постижения учения.
42
daraγ-a ni, boγda-ača jarliγ ireged «šir-a-yin šajin-i ergüjü ulaɤan-u šajin-i doroyičaγulqu» gesen-dü, dörben oyirad-un qan noyad-ud «jöb» gejü čuγ toγtaba
translit. Daraγ-a ni, Boγda-ača jarliγ ireged «Šir-a-yin šajin-i ergüjü ulaɤan-u šajin-i doroyičaγulqu» gesen-dü, Dörben Oyirad-un qan noyad-ud «jöb» gejü čuγ toγtaba
ru Затем, когда от Верховного святителя было получено повеление «возвысив желтую веру, принизить красную веру», то хан и все нойоны дурбэн-ойратов дали на это согласие.
43
qošud-ača güši qan düürgeči noyan, jegünγar-ača qar-a qula baγatur qung tayiji mergen dayičing torγud-ača tenes mergen temene, mergen jinong, gumbo yeldeng nar, qoyid-un sultan tayiši sümer tayiši, dӧrbed-eče dalai tayiši gumbӧ yeldeng nar aqalan dörbön oyirad-un čerig-i čuγ-i ni abuɤad, γool dumda ni qošud čerig, jegün bey-e-dü ögeled-ün čerig-i jegün γar-un čerig gejü nereyidbei
translit. Qošud-ača Güši qan Düürgeči noyan, Jegünγar-ača Qar-a Qula Baγatur qung tayiji Mergen Dayičing Torγud-ača Tenes Mergen Temene, Mergen jinong, Gumbo Yeldeng nar, Qoyid-un Sultan tayiši Sümer tayiši, Dӧrbed-eče Dalai tayiši Gumbӧ Yeldeng nar aqalan Dörbön Oyirad-un čerig-i čuγ-i ni abuɤad, γool dumda ni Qošud čerig, jegün bey-e-dü Ögeled-ün čerig-i jegün γar-un čerig gejü nereyidbei
ru От хошутов — Гӱӱши-хан, Дӱӱргэчи-нойон, от джунгаров — Хара-Хула, Баатур-хунтайджи, Мэргэн-Дайчинг, от торгутов — Тэнэс-Мэргэн-Тэмэнэ, Мэргэн-Джинонг, Гӱмбӧ Йэлдэнг, от хойтов — Султан-тайши, Сӱмэр-тайши, от дэрбэтов — Далай-тайши, Гӱмбӧ Йэлдэнг. Они выступили во главе всего войска дурбэн-ойратов. В центре находилось войско хошутов, на левом фланге — войско элётов, которое назвали зÿÿнгарын цэрэг (войском левого крыла, «джунгарским войском». – В. С.).
44
baraγun bey-e-dü torγud-un čerig-i baraγun γar-un čerig gejü nereyidebei, segül (düni) dörbed qoyid qoyar čerig yabuba
translit. Baraγun bey-e-dü Torγud-un čerig-i baraγun γar-un čerig gejü nereyidebei, segül (düni) Dörbed Qoyid qoyar čerig yabuba
ru На правом фланге торгутское войско назвали правым крылом . В хвосте двигались войска дербетов и хойтов.
45
tegün-eče ekileged, ögeled-tü jegünγar gedeg nere šinggebei, torγud-tu baraγun γar gedeg ner-e qadaγdabai gedeg
translit. Tegün-eče ekileged, Ögeled-tü Jegünγar gedeg nere šinggebei, Torγud-tu baraγun γar gedeg ner-e qadaγdabai gedeg
ru Говорят, что с того времени за элётами закрепилось название «джунгары» , за торгутами — название баруун һар .
46
tegün-eče yeke čerig yabuγad juu-du kürčü dašilingbo [rašilümbö]-du saγuγsan ulaγan-u zangba qan, beri noyan, (čariγtu) (čoγtu) tayiji gedeg γurban qan aqalaju bayiγsan-duni kürüged, ulaγan-u šašin-i dorotoyičaγulju šir-a-yin šašin-i ergüged, čoγtu tayiji, čangba qan-i qoroγaγad, terigün-i ni morin-ni segül-dü uyaju čiruju abču irekül-e, mergen jinong noyan kelebe gedeg: «eyimü čerig bayiju ene dayin-i daruju čirabaču, γaγčaqan ükügsen kümün-ü toloɤai-du kӧgegdejü iregsen ene maγu irua, qoyin-a-ban yaγakiju bolba» gejü kelegsen jarliγ-iyar odo kökenaγur-un nutuγ-i rangγan idedeg tere yosuγar gedeg
translit. Tegün-eče yeke čerig yabuγad Juu-du kürčü Dašilingbo [Rašilümbö]-du saγuγsan ulaγan-u Zangba qan, Beri noyan, (Čariγtu) (Čoγtu) tayiji gedeg γurban qan aqalaju bayiγsan-duni kürüged, ulaγan-u šašin-i dorotoyičaγulju šir-a-yin šašin-i ergüged, Čoγtu tayiji, Čangba qan-i qoroγaγad, terigün-i ni morin-ni segül-dü uyaju čiruju abču irekül-e, Mergen jinong noyan kelebe gedeg: «Eyimü čerig bayiju ene dayin-i daruju čirabaču, γaγčaqan ükügsen kümün-ü toloɤai-du kӧgegdejü iregsen ene maγu irua, qoyin-a-ban yaγakiju bolba» gejü kelegsen jarliγ-iyar odo Kökenaγur-un nutuγ-i Rangγan idedeg tere yosuγar gedeg
ru После этого великое войско, выступив [в поход], вошло в Тибет. Дойдя до тех мест, где главенствовали засевшие в Дашилӱмбӧ Замба-хан, Бэри-нойон и Царигту тайджи, оно подавило «красную веру» и возвысило «желтую веру». Когда убили Цогту-тайджи и Замба-хана, а их головы доставили привязанными к конским хвостам, то Мэргэн-Джинонг, говорят, сказал: «Имея такое войско, мы смогли одолеть этих врагов, но как бы в дальнейшем не сбылось это дурное предзнаменование, которое несут в себе головы мертвецов». В соответствии с этим предвестием территория Кукунора сейчас подвергается грабежам со стороны [племени] Ранган.
47
tegün-eče ireged, «nutuγ-iyan abču kökenaγur-tu negülgejü tende saγuγad, šir-a-yin šašin-i delgeregüljü bayiγad nige bey-e-ber tangγud-tu qan saγutuγai» gejü čuγ toγtaγaγad, qar-a qula noyan-i «ende üledegsen qošud, qoyid, dӧrbed, torγud eden-iyen aqalaju γajar-iyan ejelejü bayiγtun, qamuγ qasaγ, burud, qotong, anjiyan eden-i daγaju alba tatalγ-a abču saγuγtun» gejü čuγ jarliγ bolju toγtaγaba
translit. Tegün-eče ireged, «Nutuγ-iyan abču Kökenaγur-tu negülgejü tende saγuγad, šir-a-yin šašin-i delgeregüljü bayiγad nige bey-e-ber Tangγud-tu qan saγutuγai» gejü čuγ toγtaγaγad, Qar-a Qula noyan-i «Ende üledegsen Qošud, Qoyid, Dӧrbed, Torγud eden-iyen aqalaju γajar-iyan ejelejü bayiγtun, qamuγ Qasaγ, Burud, Qotong, Anjiyan eden-i daγaju alba tatalγ-a abču saγuγtun» gejü čuγ jarliγ bolju toγtaγaba
ru Вернувшись оттуда , все постановили: «Пусть [Гӱӱши-хан], взяв свой нутуг , переселит его в Кукунор и, поселившись там, распространяет желтую веру. Сам же пусть будет ханом у тангутов. Пусть Хара-Хуланойон владеет своей землей и начальствует над оставшимися здесь хошутами, хойтами, дэрбэтами и торгутами. Пусть он примет под свою власть всех казахов, киргизов , уйгуров , узбеков и живет, собирая с них подати».
48
translit. Tegün-eče ekileged Qošud-un olangki-yi Kökenaγur-tu nutuγlaγulba
ru После этого большинство хошутов поселили в Кукуноре.
49
translit. Tegün-eče qoyiši, Eyeber jasaγči-yin arban γurbaduγar jil (1656)-du Güši qan taγal bolba
ru Вслед за этим, в 13-м году (1656 г. – В. С.) правления Эеэр засагчи (кит. Шуньчжи (1644–1661). – В. С.), скончался Гӱӱши-хан.
50
qoyin-a ni, engke amuγlang-un döčidüger jil (1701 on)-du, güši qan-u arban köbegün-eče üledegsen daši baγatur aqalaju kökenaγur-un nutuγ-i daγaγulji dotor-a iregsen-dü, daši baγatur-i čin vang talbiγad daγaγsan noyad-ud (i) jiyün vang, beyile, güng γučin jasaγ tomilaγad saγulγaba
translit. Qoyin-a ni, Engke Amuγlang-un döčidüger jil (1701 on)-du, Güši qan-u arban köbegün-eče üledegsen Daši baγatur aqalaju Kökenaγur-un nutuγ-i daγaγulji dotor-a iregsen-dü, Daši baγatur-i čin vang talbiγad daγaγsan noyad-ud (i) jiyün vang, beyile, güng γučin jasaγ tomilaγad saγulγaba
ru Затем в 40-м году (1701 г. – В. С.) правления Энгкэ Амугулана (кит. Канси (1662–1722). – В. С.) старшим был оставшийся из 10 сыновей Гӱӱши-хана Даши-баатур, и под его началом Кукунорский нутук принял подданство [Цинской империи]. Даши-баатуру был пожалован титул чин-вана, [другим] принявшим подданство князьям – титулы цзюнь-вана, бэйлэ, гуна. Всего засаками (командирами хошунов. – В. С.) было назначено тридцать человек.
51
daraγ-a ni daši baγatur taγalal boluγad, tegün-ü köbegün lubzang danjin-du čin vang jalγamjilaγulbai
translit. Daraγ-a ni Daši baγatur taγalal boluγad, tegün-ü köbegün Lubzang Danjin-du čin vang jalγamjilaγulbai
ru После смерти Даши-баатура его титул чин-вана наследовал его сын Лубсанг-Данджин.
52
qoyina ni, nayiraltu töb-un terigün jil [1723 on]-du lubzang danjin kökenaγur-un nutuγ-i luγ-duni neyilegüljü abuγad nige jil önggeretel-e dayilalduγad luγ-taγan daruγdaγad, lubzang danjin γaγčaγar-iyan julaju γaruγad ende bayiγsan jegünγar-un qung tayiji-du kürčü irebe
translit. Qoyina ni, Nayiraltu Töb-un terigün jil [1723 on]-du Lubzang Danjin Kökenaγur-un nutuγ-i luγ-duni neyilegüljü abuγad nige jil önggeretel-e dayilalduγad luγ-taγan daruγdaγad, Lubzang Danjin γaγčaγar-iyan julaju γaruγad ende bayiγsan jegünγar-un qung tayiji-du kürčü irebe
ru Затем, в 1-м году (1723 г. – В. С.) правления Найралту Тӧб (кит. Юн-чжэн (1723–1735). – В. С.) он объединил весь Кукунорский нутуг, [поднял мятеж] и воевал в течение одного года. Когда все [мятежники] были разбиты, то одному Лубсанг-Данджину удалось бежать и прибыть к живущему здесь джунгарскому хунтайджи.
53
aru-du-ača ni boγda ejen γurba dakiju bičig ögčü negegülügsen-dü joriγtu qung tayiji ba galdan čeren qoyar bariju öggügsen ügei
translit. Aru-du-ača ni Boγda ejen γurba dakiju bičig ögčü negegülügsen-dü Joriγtu qung tayiji ba Galdan Čeren qoyar bariju öggügsen ügei
ru Августейший император трижды присылал послания с требованием его выдачи, [но] Зоригту-хунтайджи (имеется в виду Цэван-Рабдан. – В. С.) и Галдан-Цэрэн его не выдали.
54
qoyin-a ni, tngri tedkügči-yin (qoyaduγar) [qoriduγar] jil [1755 on]-du yeke čerig jegünγar-i dayilaju dabači-yi bariqu čaγ-tu lubsang danjin bariγdaγad dotor-a abču oduγsan-du alaqu-yi aγučilaju getülgeged, lubsang danjin-du čaγan ebügen gekü otoγa šangnaju ӧggüged, degereki mongγol-un qosiγun noyad-tu saγulγaγsan bayina
translit. Qoyin-a ni, Tngri Tedkügči-yin (qoyaduγar) [qoriduγar] jil [1755 on]-du yeke čerig Jegünγar-i dayilaju Dabači-yi bariqu čaγ-tu Lubsang Danjin bariγdaγad dotor-a abču oduγsan-du alaqu-yi aγučilaju getülgeged, Lubsang Danjin-du čaγan ebügen gekü otoγa šangnaju ӧggüged, degereki Mongγol-un qosiγun noyad-tu saγulγaγsan bayina
ru После этого, в 20-м году (1755 г. – В. С.) правления Тэнггэри тэдкэгсэн (кит. Цяньлун (1736–1796). – В. С.), когда императорская армия воевала с джунгарами и захватила в плен Даваци, Лубсанг-Данджин был пленен и привезен в Китай. [Здесь] его пощадили, даровали жизнь, избавили от наказания и, пожаловав ему [в управление] отог Цаган ӧвгӧн, поселили с князьями хошуна «верхних монголов» (имеются в виду кукунорские хошуты. – В. С.).